İstanbullu Rum ailenin sırları: Anneanne mutfağında Çelemendes devrimi

Daha önce Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Yemek Kültürü ve 500 Yıllık Osmanlı Mutfağı gibi başyapıtlara imza atan yemek tarihçisi Marianna Yerasimos, "İstanbullu Rum Bir Ailenin Mutfak Serüveni" kitabıyla bu kez kendi ailesinin kapılarını aralıyor. Sabancı Üniversitesi Sanat ve Sosyal Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Tülay Artan, eseri derinlemesine incelediği yazısında kitabı "ilk bakışta bir yemek kitabı olarak algılanmayacak, çok katlı bir metin" olarak tanımlıyor.

Artan’ın aktardığına göre kitap, okuruna katmanlı bir okuma deneyimi sunuyor. İlk okumada aile tarihi, kişiler ve gündelik hayat öyküleri içine çekiyor; ikinci okumada yazarın kurgu başarısı hayranlık uyandırıyor; üçüncü okumada ise tariflerin örgüsü çözülerek okur mutfağa girmeye cesaretlendiriliyor. Yerasimos’un "Tat anıları ile anıların tatlarının iç içe geçtiği bir hikaye" sözleriyle özetlediği bu serüven; baba tarafından Kapadokya (Kayseri/İncesu) ve Arnavutluk (Epir/İzvor) göçmeni, anne tarafından ise İstanbullu Rum olan üç neslin yaklaşık 150 yıllık tarihini sofralar üzerinden anlatıyor.

ACILARLA YOĞRULAN BİR DÖNEM VE PAYLAŞILAN ŞEHRİN TARİHİ

Kitapta aile fotoğrafları, evlilik gazete ilanları, babaanneden kalan mutfak araçları (çakı, içli cımbızı, ayva rendesi, hamur kesme aleti ve tirbuşon), aile bireylerinin el yazısı tarifleri ile ağabey Stefanos Yerasimos’un Beyoğlu İstiklal Caddesi anıları yan yana duruyor. Ancak bu anıların arasında derin acılar ve toplumsal kırılmalar da gizli.

İmparatorluğun son yüzyılında hayatta kalmak ve iş bulmak umuduyla İstanbul’a gelen Floransalı, Balkanlı, Giritli ve Egeli erkeklerin öyküleri; göç, mübadele, kayıp çocuklar, varlık vergisi, Kıbrıs meselesi ve Makarios, tahrip edilen ikonalar ve dükkanlarla birleşiyor. Üstelik yazarın her iki büyükannesinin de henüz 15 yaşındayken kendilerinden iki kat büyük erkeklerle evlendirilmeleri gibi çarpıcı sosyolojik tanıklıklar, kitabı sadece bir aile tarihi olmaktan çıkarıp bir 20. yüzyıl İstanbul tarihine dönüştürüyor.

BABAANNE İLE ANNEANNENİN MUTFAK SAVAŞI

Yerasimos ailesinin mutfağı, İstanbul’un Doğu ile Batı arasındaki kültürel salınımının en somut aynası:

"DOĞULU" VE DİNDAR BABAANNE MUTFAĞI

Kapadokyalı teyzesi tarafından büyütülen babaanne Androniki,( ö. 1981), 70’li yılların ortalarında torunuyla yaptığı sohbetlerle kitabın üçte birini oluşturan ana damarı besliyor. Yılda 180 güne ulaşan dini perhiz dönemlerini titizlikle uygulayan babaannenin mutfağında, Orta Anadolu’nun izleri hakim. Zeytin, zeytinyağı ve domatesin az kullanıldığı bu sofrada; iç baklalı pilav, domatessiz ekşili/terbiyeli sulu köfte (yuvarlakia), salyangoz, midye, istiridye ve tarak gibi "kansız" deniz kabuklularıyla yapılan perhiz yemekleri yer alıyor. Rezene, tarçın ve zerdeçalın bolca kullanıldığı; hem tatlı hem tuzlu yenilen omlet kaygana, muklas ve karıştırma gibi yumurtalı tariflerin bulunduğu bu mutfakta, Orta Doğu esintili tahinli nohut ve cevizli mercimek dikkat çekiyor. Kurabiye, şerbetli tatlı, helva, reçel, pelte, kaşık tatlıları, incirli lokmalar ve vişne likörü de babaannenin ikramları arasında. Pırasa ve acı biber tutkunu büyükbabanın (ö. 1955) etkisiyle kitapta bir sebzeye ayrılan en kapsamlı bölüm pırasaya adanmış; rezeneli ve patatesli pırasa çorbalarından pirinçli pırasaya, pırasa mücverinden acılı-ekşili pırasa salatasına kadar pek çok tarif kaydedilmiş.

Anneanne Evridiki.
Anneanne Evridiki.

"ALAFRANGA" ANNEANNE MUTFAĞI VE ÇELEMENDES DEVRİMİ

Anneanne (ö. 1956) mutfağındaki Batılılaşmanın başrolünde ise ilk baskısı 1910 tarihli olan Yunanistanlı şef Nikolaos Çelemendes’in Aşçılık ve Pastacılık Rehberi yer alıyor. Anneanneden kalan kırmızı kapağı kopmuş 1925 tarihli ve anneden kalan 1938 tarihli Çelemendes kitapları, mutfakta köklü bir dönüşüm yaratmış. Zeytinyağının yerini eritilmiş tereyağı, taratorun yerini mayonez, ızgaranın yerini pane almış; beşamel sos ve peynir her fırsatta kullanılmaya başlanmış. Pazar öğle sofralarında beyin salatası veya beyin pane, tavuk ciğeri patesi, limonlu-kekikli dana böbreği, mayonezli söğüş dana dili, mayonezli yumurta ve Rus salatasının ardından kuzu etli enginar, tavuk Milanez ya da şaraplı çulluk servis ediliyor.

'ŞARAPLI ÇULLUK' PİŞMEDİ, 'LAGANA' İSTANBUL’U SEVMEDİ

Yerasimos, Balık Pazarı’nda sıralı halde gördüğü çulluk, keklik ve bıldırcın gibi av kuşlarının can acıtan görüntüleri nedeniyle şaraplı çulluk yemeğini hayatı boyunca hiç tatmadığını, bu tarifin elimizdeki kitaba denemeden, doğrudan Çelemendes’ten aktardığı tek tarif olduğunu özellikle belirtiyor.

Öte yandan dini perhiz ritüellerinin uygulandığı Temiz Pazartesi Sofrası’nda yalancı dolma, tarama, tarator, çiroz salatası, bakla yahnisi, turşular, zeytinler, tahin helvası ile kabak, kabak çiçeği, patlıcan ve midye kızartma bulamacı yer alırken; günümüz Yunan mutfağında bu sofranın olmazsa olmazı mayasız, uzun, ince pide lagananın İstanbul’da hiç rağbet görmemiş olması dikkat çekiyor. Benzer şekilde, babaannenin kayısılı nohutlu yahnisi ile anneannenin arpa soğanlı domates salçalı stifadosu (ki yazar baharatlı salçaya doymak için mutlaka taze ekmekle yenmesini öğütlüyor) ve ayvalı kuzu eti gibi meyveli et yemeklerinin günümüz İstanbul’una ancak yerel mutfaklar üzerinden girebildiği, tam anlamıyla "İstanbullu" olamadığı vurgulanıyor.

Yerasimos; tencere yemeklerinin "Türk", fırın yemeklerinin "Rum" mutfağını temsil ettiğini, lokmadan büyük fıstıklı ve üzümlü sarmalara "Türk usulü" dendiğini, Orta Avrupalı dalyan köftenin ise karnıyarık, imambayıldı ve taskebabıyla birlikte "modern Türk yemekleri" arasına girdiğini kaydediyor.

MUTFAKTAKİ ERKEKLER, BÜYÜKADA SOFRALARI VE "ÇAPKIN" YEMEKLER

Mutfağa girmeyi pek sevmeyen anneane Evridiki'nin aksine, Androslu dede Andon (ö. 1964) mutfağın yaratıcı ismi. Çelemendes’in tariflerindeki karanfili yenibaharla değiştiren dede; Aziz Andon yortusu için hazırladığı mayonezli levrek, pate, çiroz köftesi, akşam ılık ikram edilen sütlü börek, fondanlar ve özel bir likör kitabından uyarladığı gül, çilek, nane, portakal ve kadınlara mahsus likörleriyle anılıyor. Evlatlıklar Katina ve Filomina ile hizmetçilerin (ki onlardan aile mutfağına yumurtalı lokma zvingi ve çıtır kurabiyeler kalmış) donattığı kalabalık Büyükada sofralarını Yerasimos, "Çok yenilirdi, az içilirdi, belki de o yüzden ziyafet keyifsiz ve oldukça suskun geçerdi; iki kadeh yuvarlayınca dili çözülürdü" sözleriyle anlatırken, Metaxa’nın her mevsimin ve ruh halinin ikramı olduğunu not düşüyor.

Anne ise mükemmel sofralar kurma konusunda son derece iddialı. Komşuları Madam Nadya’nın blinisi, Smetanalı kereviz salatası, Rus usulü mantar, Brüksel seyahatinden sonra menüye giren karidesli domates, mantarlı volovan (veya yerli alternatifi tavuklu muska böreği), karidesli enginar ile ıspanaklı ve karnabaharlı sufleler onun mutfağının yıldızları. Annenin pratik "à la minute" yemeklere verdiği isim ise oldukça çarpıcı: "Çapkın" yemekler. Ispanak, pırasa, kabak, mantar, kuru soğan ve enginarlı kişler, krepler ve fırında mantarlı omlet bu grupta sıralanırken; ziyafet sonlarında vanilyalı krema, çikolatalı mus, bezeler, kestane dağı (Mont Blanc), Savaren ve dilim dilim kesilen dondurma kasata (annenin özel bir dondurma kitabı da var) servis ediliyor.

25 Aralık’ta sade bir öğle yemeğiyle kutlanan Noel (Hristuyena) ve hemen ardından başlayan Yılbaşı hazırlıkları; Balık Pazarı’ndan alınan hindi, jambon, sucuk, pastırma, füme dil ve sazan balığı yumurtasıyla tamamlanıyor; hindi dolması, Yılbaşı ve Paskalya çöreklerine sıcak şarap eşlik ediyor. Ancak yazar, Pazar sofralarının baş tacı süt kuzusu sarması ve kuzu kapama tariflerini verirken tarihi bir uyarıda bulunuyor: "Yakında sarmayı ve kapamayı hatırlayan ve pişiren kalmayacak."

'BABAMIN ÖLÇÜSÜZ, HAYAL GÜCÜYLE PİŞEN LEZZETLERİ'

Ailenin erkeklerinin mutfaktaki özgürlüğünü sürdüren baba da malzemeyi ve pişirme tarzını o anki keyfine ve hayal gücüne göre ayarlıyor. Bu nedenle yaptığı balık pilakileri ve buğulamaların tadı her seferinde farklı oluyor. Kitabında "Balıklar ve Aşçılık" adlı bir eser de bulunan babanın anıları eşliğinde; balık çorbası, terbiyeli levrek çorbası, kağıtta levrek, limonlu barbunya, kefal pilakisi, terbiyeli kefal, lipsos yahnisi, limonlu keler, fırında sardalye, sardalye dolması, gümüş balığı omleti ve karides tava tarifleri sıralanıyor. Ayrıca 50 günlük büyük Paskalya perhizinde balık yenilebilen iki günden biri olan Müjde Günü, Marmara’nın av mevsimleri, barbunya ile tekiri ayırt etme sırları ve taze balık seçme reçetesi de bu bölümde yer alıyor.

6-7 EYLÜL’ÜN GÖLGESİNDE KAYBOLAN ESNAFLAR VE ATİNA’YA UZANAN HISIMLAR

Avrupa seyahatlerinden ve Büyükada’daki Halki Palas Oteli’nin baş aşçısından alınan tariflerle zenginleşen bu mutfak kültürü, 1950’lerden itibaren milliyetçilik rüzgarları ve moderniteyle büyük bir darbe alıyor. Adı eskiden "bomba" iken sonradan Bombay olan iri fasulye, İstanbul’da istakoz ve salyangoz tüketimi, deyişler ve tekerlemelerle örülü anlatıda; günümüze ulaşamayan Ermis konserveleri, Dimitrakopulo şarapları, Tredilis’in Kartal marka ançüez ezmesi, Melba/Golden çikolataları, Beyoğlu Balık Pazarı’ndaki mezeciler, Artemis Bakkaliyesi ile Büyükada’daki Kalipso Oteli, Ankara Pastanesi, fırıncı Argiris (Vretopoulos), peynirci Argiris (Argiriadis) ve Madam Ortans’ın dükkanları hüzünle anılıyor.

O günlerden bugüne kalabilen nadir miraslardan biri Balık Pazarı’ndaki Üç Yıldız Şekercisi (kurucusu Ahmet Fikri ve Feridun Dörtler’in 6-7 Eylül 1955’te kendi dükkanlarını korurken karşı komşuları sütçü Todori Cicilidis’in tabelasını indirip dükkanını yağmadan kurtarma tanıklığı kitapta önemli bir yer tutuyor), kaybolan ayva ezmesinin izini sürebileceğimiz tek adres ise İnci Pastanesi.

Küçük Marianna Yerasimos annesi Atina ve ağabeyi Stefanos ile birlikte.
Küçük Marianna Yerasimos annesi Atina ve ağabeyi Stefanos ile birlikte.

Kitabın son bölümü ise 1950’ler sonrasında İstanbul’dan Atina’ya uzanan göç hikayelerine ve Arnavut-Kapadokya kökenli kayın akrabaların tariflerine ayrılmış. Melba çikolatalarının sahibinin kızı olan kayınvalidenin çikolatalı cevizli keki, şeftalili tartı ve tuzlu bisküvileri; Yunanistanlı hısımlardan kayınpederin erkek kardeşi olan amcanın revanisi ile badem ezmeleri ve kız kardeşi Rula teyzenin cevizli keki ile pasta florası okura sunuluyor. Atina’nın ünlü lokantası Balthazar’ın (1973-1983) kurucusu ve aşçılarından olan amcanın mutfağından tarifler, Balthazar’ın Mutfağı kitabına yapılan atıf ve 1950’lerin balık-şarap sofralarında söylenen huzurlu, tasasız Yunanca şarkılar listesiyle bu eşsiz 20. yüzyıl İstanbul yolculuğu tamamlanıyor.