Rusiya və Amerika avtoritarlarının müqayisəli portreti...
““Jewish Telegraphic Agency”nin 2017-ci il hesabatında Tramp və Kuşner ailələrinin fondlarının Xabad qurumlarına etdiyi tarixi ianələr barədə məlumat verilir…”
“Putinlə ravvin Lazar arasında ictimaiyyətə məlum olan münasibətlər “Xabad”la bağlı dini rəhbərliyin Rusiyanın siyasi elitası ilə əlaqələrə malik olduğunu göstərir…”
IV. “Xabad-Lubaviç”: dini hərəkat, yoxsa siyasi idarəetmə strukturudur?..
(VI hissənin əvvəli burada:)
“Xabad-Lubaviç” XVIII əsrdə Şərqi Avropada yaranmış,çoxsaylı ölkələrdə sinaqoqları, təhsil müəssisələri, xeyriyyə proqramları və dini icmalarla iş strukturları fəaliyyət göstərən beynəlxalq ortodoksal xasidi yəhudi dini hərəkatıdır. Hərəkatın əsas məqsədi Tövratın, yəhudi dini qanunlarının və ənənələrinin qorunması, öyrədilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsidir. “Xabad”ın beynəlxalq şəbəkəsi sinaqoqlar, dini məktəblər, təhsil mərkəzləri və icma xidmətləri vasitəsilə yəhudilərin dini həyatını gücləndirməyə çalışır. Hərəkatın ideologiyasında Məsihin — Maşiaxın — gəlişi və dünyanın mənəvi cəhətdən kamilləşməsi mühüm yer tutur.
Xabadın dini fəaliyyəti yalnız ibadətlə məhdudlaşmır, həmçinin xeyriyyəçilik, sosial yardım və dini maarifləndirməni əhatə edir.
Hərəkatın 1994-cü ildə vəfat etmiş nüfuzlu lideri ravvin Menaxem Mendel Şneerson onun beynəlxalq miqyasda genişlənməsində mühüm rol oynayıb. “Şneerson” İsrailin təhlükəsizliyini həyati əhəmiyyətli məsələ hesab edir və təhlükəsizlik riskləri səbəbindən ərazi güzəştlərinə qarşı çıxırdı. Bu mövqe “Xabad”ın bəzi tərəfdarlarının İsraildəki sağçı və dini-siyasi dairələrlə yaxınlaşmasına zəmin yaradıb. Bununla belə, Xabad-Lubaviç vahid siyasi partiya deyil və onun bütün üzvlərinin eyni siyasi mövqedə olduğunu söyləmək olmaz.
Hərəkatın beynəlxalq şəbəkəsi yəhudi icmalarının dini və sosial əlaqələrini gücləndirməklə yanaşı, İsrailə ictimai dəstəyin formalaşmasına da təsir göstərə bilər. “Xabad”ın bəzi nümayəndələri İsrailin təhlükəsizliyi, yəhudi kimliyi və ərazi məsələləri ilə bağlı ictimai müzakirələrdə fəal iştirak edirlər. Onun dini messianist baxışları bəzi tərəfdarlarının İsrail torpağına və Yaxın Şərqdəki siyasi proseslərə münasibətinə təsir edir. Hərəkatın beynəlxalq fəaliyyəti onun maliyyə mənbələri, təşkilati strukturu və müxtəlif siyasi dairələrlə əlaqələri barədə araşdırmaların aparılmasını əsaslı edir. Lakin geniş beynəlxalq şəbəkənin və siyasi əlaqələrin mövcudluğu öz-özlüyündə dünyanı idarə etmək və ya dövlətlərə gizli nəzarət etmək məqsədinin sübutu sayıla bilməz.
Xabad-Lubaviçi anlamağın əsas açarı onun dini missiyasını, İsraillə bağlı siyasi mövqelərini və ayrı-ayrı nümayəndələrinin fəaliyyətini bir-birindən ayıraraq, hər bir iddianı konkret faktlar əsasında qiymətləndirməkdir.
4.1. “Xabad”ın Trampla əlaqələrİ nəyi sübut edir?
“Jewish Telegraphic Agency”nin 2017-ci il hesabatında Tramp və Kuşner ailələrinin fondlarının Xabad qurumlarına etdiyi tarixi ianələr barədə məlumat verilir. Həmin materialda Donald Tramp Fondunun 11 550 dollar ianə etdiyi, Kuşner ailəsinin fondunun isə on il ərzində Xabad qurumlarına və layihələrinə təxminən 342 500 dollar ayırdığı bildirilir.
Bu rəqəmlər müvafiq dövrün tarixi məlumatlarıdır. Onlar indiki maliyyə münasibətlərinin mövcudluğunu, siyasi qərarlar müqabilində ödəniş edildiyini və ya gizli göstərişlər verildiyini sübut etmir.
Qeyri-qanuni təsiri əsaslandırmaq üçün konkret maliyyə və ya şəxsi münasibətlə konkret siyasi qərar arasında sübut edilə bilən əlaqə müəyyənləşdirilməlidir…
4.2. Putinlə “Xabad”ın əlaqələri nəyi sübut edir?..
Putinlə ravvin Lazar arasında ictimaiyyətə məlum olan münasibətlər “Xabad”la bağlı dini rəhbərliyin Rusiyanın siyasi elitası ilə əlaqələrə malik olduğunu göstərir.
Belə əlaqələrin dini siyasətə, icmaların təmsilçiliyinə, dövlətin legitimliyinə və dini qurumların fəaliyyət imkanlarına təsir göstərib-göstərmədiyini araşdırmaq tamamilə əsaslıdır. Lakin siyasi hakimiyyətə çıxış imkanının mövcudluğu öz-özlüyündə həmin hakimiyyətə nəzarət etmək demək deyil. Eyni zamanda, konkret ravvinin siyasi mövqeyini bütün “Xabad” qurumlarına və ya yəhudi icmalarına aid etmək də düzgün olmazdı...
V. Birbaşa nəzarət məsələsi
Tramp və ya Putin hər hansı yəhudi təşkilatı tərəfindən birbaşa idarə oluna bilərmi?..
Bu suala cavab prezidentlərin ünsiyyətdə olduqları şəxslərin dini kimliyinə deyil, sübutlara əsaslanmalıdır. Birbaşa nəzarət iddiasını əsaslandırmaq üçün araşdırmaçılar real göstəriş və ya məcburetmə mexanizminin mövcudluğunu göstərən sübutlar təqdim etməlidirlər. Belə sübutlara həqiqiliyi təsdiqlənmiş yazışmalar, bir-birini tamamlayan şahid ifadələri, yoxlanılmış maliyyə razılaşmaları və ya konkret tabelik zəncirini müəyyənləşdirən sənədlər daxil ola bilər. İsrailə sərf edən siyasi qərar, yəhudi dini qurumuna edilmiş ianə, ailə əlaqəsi və ya dini rəhbərlə görüş bu standartı öz-özlüyündə ödəmir.
ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin Xarici Agentlərin Qeydiyyatı haqqında Qanuna dair izahları xarici prinsipialın göstərişi, tələbi və ya istiqamətləndirməsi əsasında müəyyən fəaliyyətləri həyata keçirən şəxslərin münasibətlərini araşdırmaq üçün hüquqi çərçivə təqdim edir. Lakin “FARA” açıqlama və qeydiyyat qanunudur; prezidentin siyasi baxımdan kimin tabeliyində olduğunu müəyyənləşdirən ümumi meyar deyil.
Buna görə də 3 ayrı anlayışı fərqləndirmək lazımdır:
-Təsir: təşkilatın siyasi liderin mövqeyini və qərarlarını dəyişdirməyə çalışması.
-Qeyri-qanuni və ya yolverilməz təsir: münasibətin açıqlanmamış maraqlar toqquşması, qanunsuz üstünlük, məcburetmə və ya başqa qanunsuz fəaliyyətlə bağlı olması.
-Birbaşa idarəetmə: təşkilatın konkret əmr və ya məcburetmə mexanizmi vasitəsilə liderin qərarlarını faktiki olaraq yönləndirmək imkanına malik olması...
Birinci halı təsdiqləyən sübutlar avtomatik olaraq ikinci və üçüncü halları sübut etmir.
Araşdırmanın nəticəsi:
nəzərdən keçirilən mənbələr “Xabad-Lubaviç”in, başqa bir yəhudi təşkilatının və ya vahid yəhudi şəbəkəsinin Trampa və ya Putinə birbaşa nəzarət etdiyini təsdiqləmir. Bu, araşdırılmış sübut bazasına dair nəticədir; bütün mümkün gizli təsir formalarının istisna edildiyi anlamına gəlmir.
VI. Tarixi ehtiyatlılıq: antisemitizm və sui-qəsd(konspirologiya) nəzəriyyələri…
Konkret təşkilatları, donorları, lobbi fəaliyyətini və dövlətlərlə əlaqələri araşdırmaq legitimdir. Baş verən bütün siyasi hadisələri vahid, guya mövcud olan yəhudi sui-qəsdi ilə izah etmək isə tamamilə başqa məsələdir.
ABŞ Holokost Memorial Muzeyi 1903-cü ildə Rusiya imperiyasında yayımlanmış «Sion müdriklərinin protokolları» adlı saxta mətnin guya dünyanı idarə etmək istəyən yəhudi sui-qəsdinin mövcudluğunu iddia etdiyini sənədləşdirir. Iddialara görə, mətnin saxtakarlığı ifşa olunub, lakin o, sonrakı dövrlərdə də antisemit təbliğatın vasitəsi kimi istifadə edilib…
Bu tarixi fakt hazırkı araşdırmanın mövzusu ilə birbaşa əlaqəlidir. Lakin həmin tarixi təcrübə konkret şəxslərin və təşkilatların fəaliyyətini tənqidi araşdırmaqdan imtina etmək üçün əsas ola bilməz. Düzgün yanaşma konkret şəxsləri və qurumları müəyyənləşdirmək, onların sənədləşdirilmiş fəaliyyətini araşdırmaq, maliyyə və təşkilati əlaqələri izləmək, iddiaları müstəqil sübutlarla yoxlamaqdır.
Eyni meyar yevangelist təşkilatlar, Rusiya oliqarxları, xüsusi xidmət orqanları, lobbi qrupları və xarici hökumətlərlə bağlı iddialara da tətbiq edilməlidir.
VII. Mənbələr və sübutların məhdudiyyətləri
Bu hissədəki əsas iddiaların yoxlanılması üçün aşağıdakı mənbələrdən istifadə oluna bilər.
1. ABŞ Ədliyyə Nazirliyi — Xarici Agentlərin Qeydiyyatı haqqında Qanun (FARA)
Xarici prinsipiallarla münasibətlər, qeydiyyat öhdəlikləri, hüquqi anlayışlar və qanunda nəzərdə tutulan istisnalar barədə rəsmi məlumat.
ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin rəsmi izahını oxuyun
2. «Jewish Telegraphic Agency» — Tramp və Kuşner ailələrinin Xabad qurumlarına ianələri
10 yanvar 2017-ci ildə dərc edilib. Tarixi ianə məbləğləri və əlaqəli qurumlar barədə məlumat verir.
Materialı oxuyun:
3. «Reuters» — Putinin Netanyahu və Pezeşkianla danışıqları
13 iyun 2025-ci ildə dərc edilib. Qarşıdurma zamanı Rusiyanın İsrail və İranla diplomatik təmaslarını sənədləşdirir.
Materialı oxuyun:
4. “Quincy Institute for Responsible Statecraft — The Eighth Front: Inside Israel’s $1 Billion Influence Campaign” -“Quincy Məsuliyyətli Dövlət Siyasəti İnstitutu — Səkkizinci cəbhə: İsrailin 1 milyard dollarlıq təsir kampaniyasının pərdəarxası”…
24 iyul 2026-cı ildə dərc edilib. İsrail hökumətinin maliyyələşdirdiyi ictimai diplomatiya və xarici təsir fəaliyyətlərini araşdırır. Hesabatdakı qiymətləndirmələr və iddialar müəllifə aid edilməli, ilkin sənədlərlə yoxlanılmalıdır.
Hesabatı oxuyun:
5. ABŞ Holokost Memorial Muzeyi — «Sion müdriklərinin protokolları»
Saxta mətnin mənşəyini, saxtakarlığını və tarixi istifadəsini araşdırır.
Nəticə:
Trampın İsrailin siyasi prioritetləri və İsrailyönlü Amerika şəbəkələri ilə münasibətləri, Kuşnerin ailə və peşəkar əlaqələri, eləcə də Putinin “Xabad”la bağlı dini rəhbərliklə münasibətləri müqayisəli siyasi araşdırma üçün əsaslı mövzulardır.
Bu əlaqələr siyasi çıxış imkanlarının, dini diplomatiyanın, ictimai təbliğatın, xeyriyyə münasibətlərinin, lobbiçiliyin və xarici hökumətlərin təsir fəaliyyətlərinin araşdırılmasını zəruri edir. Lakin onlar öz-özlüyündə birbaşa idarəetməni sübut etmir.
Mövcud mənbələrin əsaslandırdığı nəticə belədir: siyasi təsir imkanları və institusional əlaqələr sənədlərlə təsdiqlənir, lakin nəzərdən keçirilən sübutlar “Xabad-Lubaviç”in və ya başqa bir yəhudi təşkilatının Trampa, yaxud Putinə birbaşa nəzarət etdiyini təsdiqləmir.
Bu nəticə gələcəkdə yeni faktların üzə çıxmasını istisna etmir və mümkün qanunsuzluqlara bəraət qazandırmır. O, yalnız mövcud sübutların hansı nəticələrə gəlməyə imkan verdiyini müəyyənləşdirir. Daha sərt ittiham irəli sürülərsə, həmin iddia müstəqil şəkildə təsdiqlənmiş sübutlarla, nəzarəti həyata keçirən şəxslərin müəyyənləşdirilməsi, mexanizmin izahı və təsir göstərilmiş qərarların göstərilməsi ilə əsaslandırılmalıdır.
İstifadə olunmuş əsas mənbələrin siyahısı:
I. Rəsmi sənədlər və dövlət qurumları
1. ABŞ Konqresinin Araşdırma Xidməti (Congressional Research Service — CRS).
Israel: Major Issues and U.S. Relations — «İsrail: əsas məsələlər və ABŞ-la münasibətlər». Nəşrin yenilənmə tarixi: 2 iyul 2026.
2. ABŞ Ədliyyə Nazirliyi (U.S. Department of Justice).
“Foreign Agents Registration Act (FARA): Frequently Asked Questions” — «Xarici Agentlərin Qeydiyyatı haqqında Qanun: tez-tez verilən suallar».
II. Xəbər agentlikləri və jurnalist araşdırmaları
3. “Reuters”
“Putin tells Netanyahu issues surrounding Iran's nuclear programme must be solved through diplomacy” — «Putin Netanyahuya İranın nüvə proqramı ilə bağlı məsələlərin diplomatik yolla həll edilməli olduğunu bildirib».
Tarix: 13 iyun 2025.
4. “Jewish Telegraphic Agency” (JTA).
Report: Trump, Kushner foundations have donated thousands to Chabad — «Məlumat: Tramp və Kuşner ailələrinin fondları Xabad qurumlarına minlərlə dollar ianə edib».
Tarix: 10 yanvar 2017.
5. “Jewish Telegraphic Agency” — Berel Lazar və Rusiya hakimiyyəti barədə materiallar.
III. Analitik mərkəzlər və siyasi təsir üzrə araşdırmalar
6. “Quincy Institute for Responsible Statecraft”.
Nick Cleveland-Stout, The Eighth Front: Inside Israel’s $1 Billion Influence Campaign — «Səkkizinci cəbhə: İsrailin bir milyard dollarlıq təsir kampaniyasının pərdəarxası».
Tarix: 24 iyul 2026.
IV. Antisemitizm və sui-qəsd nəzəriyyələrinin tarixi üzrə mənbə
7. ABŞ Holokost Memorial Muzeyi (United States Holocaust Memorial Museum).
An Antisemitic Conspiracy: The Protocols of the Elders of Zion — «Antisemit sui-qəsd nəzəriyyəsi: “Sion müdriklərinin protokolları”».
Növbəti yazımızda Putin və Trampın son 4-5 ildə Rusiyanın Ukraynaya genişmiqyaslı təcavüzü və on mindən çox dinc insanın 1 milyondan çox hərbçinin qətli ilə müşayiət olunan qanlı savaş fonundakı hərbi-siyasi davranışlarının təhlilindən və s. bəhs edəcəyik.