Azərbaycan Zəfər Gününü qeyd edir. Altı il əvvəl, 2020-ci il noyabrın 8-də Ali Baş Komandan, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Şuşanın azad edildiyini elan etdi.
Bu gün artıq aydındır: Azərbaycan o zaman sadəcə müharibədə qalib gəlmədi, həm də 30 il ərzində həlli mümkünsüz hesab edilən münaqişəyə son qoydu. Hələ 2019-cu ildə Qarabağ problemi həlli olmayan və heç vaxt həll edilməyəcəyi düşünülən münaqişəyə nümunə göstərilirdi. Lakin İlham Əliyevin bu məsələyə münasibəti fərqli idi.
Görülən işin miqyasını anlamaq üçün ətrafımıza nəzər salmaq kifayətdir. Kipr 1974-cü ildən bölünmüş vəziyyətdədir: beynəlxalq ictimaiyyətin illərlə üzərində çalışdığı Annan planı 2004-cü ildə keçirilən referendumda uğursuzluğa düçar oldu və o vaxtdan bəri ada ortasından keçən ayırıcı xəttlə yaşayır. Dnestryanı münaqişə 1992-ci ildən dondurulmuş vəziyyətdədir, Abxaziya və Tsxinvali regionu ilə bağlı münaqişələr isə 1990-cı illərin əvvəllərindən davam edir. Donbasla bağlı Minsk razılaşmaları diplomatik həllə çevrilməli idi, lakin böyük müharibədən əvvəl sadəcə fasilə rolunu oynadı. Serbiya və Kosovo Brüssel və Vaşinqtonda sənədlər imzaladılar, lakin normal münasibətlər qura bilmədilər. Hindistan və Pakistan Kəşmir uğrunda onilliklərdir mübarizə aparır, vaxtaşırı bir-birinə zərbələr endirir və tərəflərdən heç biri nə qələbə qazana, nə də razılığa gələ bilir. Efiopiya və Eritreya 2018-ci ildə sülh sazişi imzaladılar. Həmin sazişə görə Efiopiyanın baş naziri Nobel mükafatı aldı, lakin artıq iki il sonra region yenidən müharibəyə qərq oldu.
Bütün bu münaqişələrdə güclü siyasətçilər, böyük dövlətlər və nüfuzlu vasitəçilər iştirak ediblər. Bəzi hallarda danışıqlara üstünlük verilib, lakin danışıqlar nəticəsiz, sonsuz prosesə çevrilib. Digər hallarda gücə arxalanıblar, amma güc müvəqqəti uğur gətirib və bu uğuru möhkəmləndirmək mümkün olmayıb. Demək olar ki, heç kim bu yolu sona qədər gedə bilməyib.
Qarabağ münaqişəsinin həlli üç fərqli vəzifənin yerinə yetirilməsini tələb edirdi və onların hər biri özlüyündə siyasətçi üçün karyerasının ən böyük nailiyyəti hesab oluna bilərdi.
Birinci vəzifə hərbi idi. Sadəcə müharibədə qalib gəlmək deyil, həm də bunu dünya müdaxilə etməyə imkan tapana qədər həyata keçirmək lazım idi. 2020-ci ildəki 44 gün 17 illik hazırlığın nəticəsi idi: ordunun, iqtisadiyyatın, diplomatiyanın, Türkiyə, Rusiya, Qərb və qonşu dövlətlərlə münasibətlərin hazırlanmasının. Müharibə Azərbaycan ona hazır olduğu zaman başladı və əsas məqsədlərə nail olunduğu zaman başa çatdı. Vaxtında dayanmaq bacarığı da qalib gəlmək bacarığı qədər nadir keyfiyyətdir.
İkinci vəzifə münaqişəni tamamlamaq idi. 2020-ci ildən sonra Qarabağda silahlı birləşmələr və Rusiya sülhməramlı kontingenti qalmışdı. O zaman bir çoxları bu status-kvonun uzun illər davam edəcəyini düşünürdü. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirləri bir sutkadan da az davam etdi, artıq 2024-cü ilin yazında isə sülhməramlılar Azərbaycan ərazisini tərk etdilər. Ölkənin suverenliyi heç bir boz zona və ya “xüsusi rejim” olmadan tam bərpa edildi.
Üçüncü vəzifə diplomatik idi və yəqin ki, ən çətini də məhz bu idi. Hərbi qələbə, demək olar ki, həmişə yeni münaqişə yaradır: məğlub tərəf narazılıq toplayır, revanş axtarır, şəraitin dəyişməsini gözləyir. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyada da, ondan sonrakı onlarla lokal münaqişədə də belə olub. İlham Əliyev qaliblərin adətən etmədiyi bir işi bacardı: qələbəni danışıqlar mövqeyinə, danışıqlar mövqeyini isə sülhə çevirdi. 2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə Azərbaycan və Ermənistan liderləri ABŞ Prezidentinin iştirakı ilə Birgə Bəyannamə imzaladılar, xarici işlər nazirləri isə sülh sazişinin mətnini parafladılar. Vaşinqton görüşündən bir il sonra sərhəddə atəş səsləri eşidilmir, Bakı ilə İrəvan arasında müzakirələr nəqliyyat, ticarət və kommunikasiyaların açılması məsələləri ətrafında aparılır.
Qarabağ münaqişəsinin əsas dərsi gücün hər şeyi həll etməsi deyil. Əgər belə olsaydı, bir çox güclü dövlətlərin çoxdan həll olunmamış münaqişələri qalmazdı. Əsas dərs ondan ibarətdir ki, güc yalnız arxasında aydın siyasi məqsəd və bundan sonra nələrin baş verəcəyinə dair təsəvvür dayandığı zaman nəticə verir.
İlham Əliyev əvvəldən bildirirdi ki, Azərbaycana nə başqasının torpağı, nə də əbədi düşmənçilik lazımdır. Azərbaycana öz torpaqları və beynəlxalq hüquq, ərazi bütövlüyü prinsiplərinə əsaslanan öz şərtləri ilə sülh lazımdır. Bu formula nə nəticəsiz danışıqlar illərində, nə müharibə zamanı, nə də ondan sonra dəyişdi. Məhz buna görə də qələbə sonsuz qarşıdurmaya çevrilmədi, sülh isə müvəqqəti atəşkəs təsiri bağışlamır.
Prezident oktyabr ayında Bakıda keçirilən Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda çıxış edərkən xatırlatdı ki, Qarabağ üzrə danışıqlar formatı əvvəldən münaqişənin həllinə deyil, dondurulmasına hesablanmışdı və görünür, böyük dövlətlər də bununla razı idilər. Onların yalnız bir məsələdə səhvi oldu: Azərbaycan xalqının nə istədiyini və Azərbaycan dövlətinin hansı planları olduğunu nəzərə almadılar.
Bu gün dünya, yəqin ki, soyuq müharibə dövründən bəri ən ağır mərhələsini yaşayır. Onilliklər ərzində idarəolunan hesab edilən münaqişələr yenidən qaynar mərhələyə keçir. Siyasətçilər yeni müharibələrə səbəb olmadan mövcud müharibələri başa çatdırmağa imkan verəcək formulalar axtarırlar. Lakin demək olar ki, heç yerdə belə formulalar işləmir.
Bu fonda Azərbaycanın keçdiyi yol istisna kimi görünür. Altı il ərzində ölkə müharibədən suverenliyin tam bərpasına, oradan isə həm Vaşinqtonda, həm Brüsseldə, həm Moskvada, həm də Pekində qəbul edilən sülhə doğru yol keçib. Bir çox liderlər oxşar çağırışlarla üzləşiblər və üzləşməkdə davam edirlər: işğal olunmuş ərazilər, nəticəsiz danışıqlar, beynəlxalq institutların laqeydliyi. Çoxları bu problemləri güc yolu ilə, digərləri isə diplomatiya vasitəsilə həll etməyə çalışıblar. İlham Əliyev isə bu iki vasitəni birləşdirərək işi sona çatdırmağı bacaran çox azsaylı liderlərdən biri oldu.
Məhz buna görə də 8 Noyabr yalnız xatirə və qürur günü deyil. Bu gün bir daha xatırlatmaq lazımdır ki, əbədi dondurulmuş münaqişələr yoxdur. Onları dondurulmuş vəziyyətdən çıxarmaq üçün iradə, bundan sonra isə sülh qurmaq üçün müdriklik çatışmaya bilər. Prezident İlham Əliyev göstərdi ki, hər iki keyfiyyət bir insanda birləşə bilər.
Zəfər Günümüz mübarək!