İnsan kütlələrini necə aldadır və manipulyasiya edirlər?..
“Bu gün istər avtoritar və totalitar rejimlərdə, istərsə də demokratik idarəçilik ənənələri olan ölkələrdə siyasi və iqtisadi maraqlar naminə ictimai rəyə təsir göstərmək cəhdlərinə rast gəlinə bilər. Fərq ondadır ki, bu cəhdlərin miqyası, üsulları, qarşısını alan institutların gücü və cəmiyyətin onlara müqavimət imkanları eyni deyil...”
“Vicdanlı olmaq hələ qalib gəlmək demək deyil. Mənəvi üstünlük fiziki, iqtisadi və təşkilati üstünlüklə tamamlanmadıqda, çox vaxt güclünün qarşısında zəif qalır. Buna görə də...”
“Ən böyük təhlükə isə insanın öz azadlığını itirdiyini belə, anlamamasıdır...”
-DÜŞÜNCƏ BOXÇASI...-
Adəm və Həvvadan, Habil və Qabildən üzü bəri — hesabı bilinməyən tarix boyunca Yer üzündə insanların sayı artdıqca, müxtəlif ruhların, nəfslərin, ağılların və vicdanların da sayı artıb. İnsanlıq çoxalıb, cəmiyyətlər formalaşıb, münasibətlər mürəkkəbləşib. Lakin insanın daxilindəki xeyirlə şərin, vicdanla tamahın, ədalətlə zülmün mübarizəsi heç vaxt səngiməyib...
İlk dövlətlər vicdansızlarla vicdanlıların mübarizəsi müstəvisində formalaşıb...
Tədricən formalaşan insan icmalarında aclıq, soyuq, qıtlıq, daşqın, zəlzələ və digər təbii fəlakətlər yaşananda, yaxud əksinə, bolluq yarananda, ov, təsərrüfat və sənaye işlərindən zəhmətlə qazanılmış sərvətləri və ya müharibələr zamanı qənimət kimi ələ keçirilmiş nemətləri bölüşdürmək zərurəti meydana çıxanda insanların həqiqi xarakteri üzə çıxıb. Xüsusilə sərvət, hakimiyyət və qadınlar üzərində sahiblik uğrunda mübarizə insanın mənəvi mahiyyətini üzə çıxaran ən ciddi sınaqlardan birinə çevrilib...
Məhz belə məqamlarda Qabil təbiətli insanlar - nəfslərini cilovlaya bilməyən, ruhlarından, vicdanlarından və mənəvi məsuliyyətlərindən uzaqlaşaraq tamah və təkəbbürlərinə tabe olanlar -öz istəklərinə çatmaq üçün müxtəlif yollara əl atıblar. Onlar ruhuna, imanına, vicdanına, ağlına və həyasına bağlı qalmağa çalışan insanları aldatmağa, çaşdırmağa, manipulyasiya etməyə, başqa sözlə, onların düşüncə və davranışlarını öz mənafelərinə uyğun istiqamətləndirməyə cəhd göstəriblər. Məqsəd isə dəyişməyib: daha çox rahatlıq, daha çox qida və sərvət, daha çox şəhvət və nəhayət, daha çox güc, nüfuz və hakimiyyət əldə etmək!..
Bu məqsədlərə çatmaq üçün imkan düşəndə birbaşa zorakılığa, fiziki gücə və təhdidə əl atılıb. Gücün yetmədiyi, müqavimətin qırıla bilmədiyi məqamlarda isə yalan, şər-böhtan, şantaj, hədə-qorxu, hiylə, saxtakarlıq və çeşidli manipulyasiya üsulları işə salınıb. Çünki insanı məğlub etməyin yalnız bir yolu yoxdur: bəzən onun bədənini zorla ram edirlər, bəzən də ağlını çaşdırıb iradəsini sındırır, vicdanını susdurur, hətta öz əsarətini könüllü şəkildə qəbul etməsinə nail olurlar...
Ən təhlükəlisi də elə budur!..
Zorakılığın qurbanı çox vaxt özünün zorakılığa məruz qaldığını anlayır. Manipulyasiyanın qurbanı isə bəzən onu aldadanın deyil, özünün müstəqil qərar verdiyinə inanır. Başqasının maraqları naminə hərəkət edir, amma bunu öz seçimi hesab edir. Öz əleyhinə işləyən mexanizmi müdafiə edir, öz hüquqlarını məhdudlaşdıranlara haqq qazandırır, hətta onu aldadanların uğurlarına sevinir. Beləcə, fiziki zəncirlərdən daha möhkəm ola bilən mənəvi və zehni zəncirlər yaranır.
Əlbəttə, bütün bunları hər bir insanın dəyişməz mahiyyəti kimi təqdim etmək doğru olmazdı. İnsan həm tamahın, həm də vicdanın; həm qəddarlığın, həm də mərhəmətin daşıyıcısı ola bilər. Həlledici məqam onun hansı meyillərə üstünlük verməsi, nəfsini nə dərəcədə idarə etməsi və güc əldə etdikdə bu gücdən necə istifadə etməsidir.
Bununla belə, tarix boyu elə insanlar və qruplar olub ki, onların davranışında vicdan, insaf, namus-qeyrət və abır-həya kimi mənəvi dəyərlər arxa plana keçib. Onlar üçün əsas məqsəd mümkün qədər çox sərvət, rahatlıq, hakimiyyət, həzz və şəhvət mənbələri əldə etmək olub. Başqalarının haqqı, əzabı, ehtiyacı və ləyaqəti isə bu məqsədə çatmaq yolunda əhəmiyyətsiz maneələrə çevrilib...
Belə niyyətli insanlar zaman keçdikcə birləşərək öz mənafelərini qorumağın və genişləndirməyin yollarını axtarıblar. Onların qarşısında isə başqa bir insan tipi dayanıb: əldə etdiyi neməti qonşusu, yoldaşı və ehtiyacı olanlarla bölüşməyə hazır olanlar; yalnız özünü və ailəsini deyil, bütöv icmanı düşünənlər; ümumi zəhmətlə yaradılan sərvətin ədalətli bölüşdürülməsinə çalışanlar; başqasının haqqını öz haqqı qədər önəmli sayanlar...
Məsələnin mahiyyəti də elə buradadır: bir tərəf mümkün qədər çoxunu mənimsəmək istəyir, digər tərəf isə hər kəsin haqqına sahib çıxmağa çalışır. Birinci tərəf üçün insanları öz iradəsinə tabe etmək vasitədir; ikinci tərəf üçün insan ləyaqəti qorunmalı dəyərdir. Birinci tərəf gücü öz mənafeyinə xidmət etdirmək istəyir; ikinci tərəf gücün ədalətə xidmət etməsini tələb edir.
Lakin vicdanlı olmaq hələ qalib gəlmək demək deyil. Mənəvi üstünlük fiziki, iqtisadi və təşkilati üstünlüklə tamamlanmadıqda, çox vaxt güclünün qarşısında zəif qalır. Buna görə də nəfslərini cilovlaya bilən, ədaləti müdafiə edən insanlarla yalnız öz mənafelərini düşünənlər arasında mübarizənin nəticəsi həmişə birincilərin xeyrinə olmayıb.
Əgər vicdanlı insanların arasında kifayət qədər fiziki gücə, maddi imkanlara, ağla və təşkilatlanma qabiliyyətinə malik olanlar vardısa, onlar birləşərək zorakılığa və haqsızlığa qarşı müqavimət göstərə bilirdilər. Belə hallarda hakimiyyət iddiasında olanlar müəyyən güzəştlərə getməyə, idarəçilikdə başqalarına da yer verməyə məcbur qalırdılar...
Əksinə, vicdanlı insanların müqavimət gücü yetərsiz olduqda, idarəetmə və nəzarət getdikcə daha çox güclülərin, sərvət sahiblərinin və öz mənafelərini ümumi mənafedən üstün tutanların əlinə keçirdi. Müqavimət imkanları məhdud olanlar isə yalnız ayrı-ayrı hallarda özlərinin və daha zəiflərin bəzi hüquqlarını qoruya bilirdilər.
Bu proseslər mürəkkəb və çoxşaxəli tarixi inkişafın yalnız bir tərəfini təşkil etsə də, onlardan mühüm bir nəticə çıxarmaq mümkündür: insanların birgəyaşayışını tənzimləyən qaydalarla yanaşı, onları idarə edən güc münasibətləri də formalaşırdı.
Beləcə, zaman keçdikcə müasir dövlətlərin sələfləri sayılan idarəçilik və hakimiyyət strukturları meydana çıxdı. Dövlətin yaranmasını yalnız bir səbəblə — güclülərin zəifləri tabe etməsi ilə izah etmək olmaz. Təhlükəsizliyin, müəyyən bir icmanın, yaxud icmalar birliyinin nəzarət etdiyi ərazinin bütövlüyünün təmin edilməsi, münaqişələrin tənzimlənməsi, birgə təsərrüfatın təşkili və ictimai qaydanın qorunması da dövlətlərin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bununla belə, hakimiyyətin kimlərin əlində cəmləşməsi və hansı məqsədlərə xidmət etməsi tarix boyu əsas mübarizə məsələlərindən biri olaraq qalıb...
Ənənəvi tarixi bölgüyə əsasən, qədim cəmiyyətlərin bir qismi quldarlıq quruluşu ilə səciyyələndirilir. İqtisadi və hərbi üstünlüyünü itirən, öz hüquqlarını qorumaq imkanından məhrum olan insanların bir hissəsi qul və kölələrə çevrilib. Onların əməyi, azadlığı və çox vaxt şəxsiyyətləri başqalarının sərvət toplamaq vasitəsinə çevrilib.
Lakin tarix yalnız itaətin deyil, müqavimətin də tarixidir. Əzilən təbəqələr haqlarını tələb edib, üsyanlara qalxıb, mövcud qaydalara qarşı çıxıblar. Bu mübarizələrin heç də hamısı uğurla nəticələnməyib; bir çoxu qan içində boğulub. Bununla belə, ictimai ziddiyyətlər, üsyanlar, inqilablar, iqtisadi dəyişikliklər və yeni siyasi ideyalar müxtəlif cəmiyyətlərdə hakimiyyət münasibətlərinin dəyişməsinə, köhnə quruluşların sarsılmasına və yeni quruluşların yaranmasına təsir göstərib.
Quldarlıqdan feodal münasibətlərinə, feodalizmdən kapitalist münasibətlərinə keçid də hər yerdə eyni vaxtda və eyni formada baş verməyib. Bu keçidlər iqtisadi, siyasi, hərbi və sosial amillərin mürəkkəb qarşılıqlı təsiri nəticəsində reallaşıb. Ancaq həmin dəyişikliklərin arxasında dayanan fundamental sual bu gün də aktuallığını itirməyib: cəmiyyətin yaratdığı sərvətə, qərarvermə imkanlarına və hakimiyyətə kim sahib olur, bəs kimlər onların nəticələrinə tabe olmaq məcburiyyətində qalır?..
Tarix boyu müxtəlif siyasi idarəçilik formaları yaranıb: demokratik, avtoritar, totalitar, teokratik, monarxik və başqa sistemlər. Bu sistemlərin mahiyyəti, dayanıqlılığı və cəmiyyətə təsiri fərqli olsa da, onların hər birində hakimiyyətin necə əldə edilməsi, necə bölüşdürülməsi və necə nəzarətdə saxlanılması əsas məsələlərdəndir.
Dövlətin idarəçilik formasını yalnız rəhbərlərin şəxsi keyfiyyətləri ilə də izah etmək olmaz. Hüquqi institutlar, məhkəmələrin müstəqilliyi, azad media, vətəndaş cəmiyyətinin gücü, iqtisadi münasibətlər, siyasi iştirak imkanları və hakimiyyətə nəzarət mexanizmləri də həlledici rol oynayır. Eyni zamanda, bu mexanizmlərin mövcudluğu öz-özlüyündə onların həmişə səmərəli işləməsi demək deyil.
Fəqət, cəmiyyət, elm, texnika və texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, hakimiyyəti qorumaq və insan davranışına təsir göstərmək cəhdləri yoxa çıxmayıb. Dəyişən, əsasən, həmin məqsədlərə çatmaq üçün istifadə olunan vasitələrdir.
Bir vaxtlar insanları nəzarətdə saxlamaq üçün açıq zorakılıq, fiziki cəza, məlumatın məhdudlaşdırılması və birbaşa təhdid əsas vasitələrdən sayılırdı. Sonrakı dövrlərdə kütləvi informasiya vasitələri, radio, televiziya, daha sonra isə internet və sosial şəbəkələr insanlara təsir imkanlarını misilsiz dərəcədə genişləndirdi. Müasir müşahidə kameraları, rəqəmsal izləmə sistemləri, mobil telefonlar, sosial şəbəkələr və məlumatların təhlili texnologiyaları isə insan davranışları haqqında əvvəllər əldə edilməsi çətin olan məlumatların toplanmasına şərait yaratdı...
Əlbəttə, müşahidə texnologiyalarının və dövlət nəzarətinin tarixi XX əsrin əvvəllərinədək gedib çıxır. Lakin rəqəmsal texnologiyaların geniş yayılması nəzarətin miqyasını, sürətini və əhatə dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bu gün insanın harada olması, nə axtarması, nə oxuması, hansı məlumatı paylaşması və hansı məzmuna reaksiya verməsi müxtəlif rəqəmsal sistemlər vasitəsilə qeydə alına və təhlil edilə bilər.
Bu imkanlardan ictimai təhlükəsizliyin təmin olunması, cinayətlərin araşdırılması və xidmətlərin təkmilləşdirilməsi üçün istifadə edilə bilər. Lakin eyni vasitələr fərdi azadlıqları məhdudlaşdırmaq, insanları izləmək, davranışlarını proqnozlaşdırmaq və onları müəyyən istiqamətlərə yönəltmək məqsədilə də tətbiq oluna bilər. Burada əsas məsələ təkcə texnologiyanın özü deyil, onun kim tərəfindən, hansı məqsədlə və hansı hüquqi nəzarət altında istifadə edilməsidir.
Bu gün istər avtoritar və totalitar rejimlərdə, istərsə də demokratik idarəçilik ənənələri olan ölkələrdə siyasi və iqtisadi maraqlar naminə ictimai rəyə təsir göstərmək cəhdlərinə rast gəlinə bilər. Fərq ondadır ki, bu cəhdlərin miqyası, üsulları, qarşısını alan institutların gücü və cəmiyyətin onlara müqavimət imkanları eyni deyil.
Üstəlik, kütlələrə təsir göstərmək yalnız dövlətlərin işi deyil. İri yerli və transmilli şirkətlər, korporasiyalar, reklam sənayesi, müxtəlif lobbi qrupları və siyasi maraq mərkəzləri də insanların diqqətinə, seçimlərinə və davranışlarına təsir göstərməyə çalışırlar. Bəzən məqsəd məhsul satmaq, bəzən ictimai rəyi müəyyən istiqamətə yönəltmək, bəzən siyasi dəstək qazanmaq, bəzən də insanların özləri haqqında, başqaları haqqında və dünya haqqında düşüncələrini formalaşdırmaq olur.
Bəs ayrı-ayrı insanları və bütöv kütlələri necə aldadır, necə manipulyasiya edərək öz istədikləri istiqamətə yönəldirlər? İnsanların düşünmək, müqayisə etmək, sual vermək və müqavimət göstərmək qabiliyyətini necə zəiflədirlər? İnsan hansı mərhələdə öz hüquqlarının məhdudlaşdırılmasını normal qəbul etməyə, hətta onu məhdudlaşdıran qüvvələri müdafiə etməyə başlayır? Və nəhayət, insanlar hansı şəraitdə öz iradələri ilə qərar verdiklərini düşünə-düşünə başqalarının maraqlarına xidmət edən vasitələrə çevrilirlər?
Bu suallara cavab axtararkən ilk növbədə avtoritar, totalitar, diktator idarəçiliyinə əsaslanan, teokratik, kleptokratik və monarxik sistemlərdə hakimiyyətin qorunması mexanizmlərinə nəzər salmaq lazımdır...
Bəs belə ölkələrdə kütlələri əsasən hansı üsullarla aldadır, şərləyir və manipulyasiya edərək yönləndirirlər?...
1. Yalanı həqiqət, həqiqəti isə yalan kimi təqdim etmək.
Faktları təhrif edir, hadisələrin yalnız özlərinə sərf edən hissələrini işıqlandırır, uydurmaları təkrar-təkrar yayaraq insanlarda yanlış təsəvvür formalaşdırırlar. Hesab edirlər ki, kifayət qədər təkrarlanan yalanı müəyyən müddətdən sonra həqiqət kimi qəbul etdirə bilərlər...
2. Tənqidçiləri şərləmək, ləkələmək və düşmən obrazına çevirmək...
Arqumentlərə cavab vermək əvəzinə, tənqidçilərin şəxsiyyətinə, keçmişinə, ailəsinə və niyyətlərinə hücum edirlər. Onları satqın, düşmən, nankor, təhlükəli və ya mənəviyyatsız kimi qələmə verir, sübutsuz ittihamlarla nüfuzlarını məhv etməyə çalışırlar. Məqsəd insanları həqiqəti araşdırmaqdan çəkindirmək, tənqidçiləri təcrid etmək və digərlərinə gözdağı verməkdir...
3. Qorxu yaratmaq və təhlükə hissini daim diri saxlamaq...
Xarici düşmən, daxili təxribatçı, müharibə, xaos, iqtisadi fəlakət və başqa təhlükələr haqqında şişirdilmiş və ya saxta məlumatlar yayırlar. Sonra özlərini həmin təhlükələrdən qoruyan yeganə qüvvə kimi təqdim edirlər. Qorxu içində yaşayan insanın azad düşünmək və qərarlarını soyuqqanlı qiymətləndirmək imkanları zəifləyə bilər.
4. Məlumatı nəzarətdə saxlamaq və alternativ səsləri boğmaq...
İnsanların hansı xəbərləri eşidəcəyini, hansı faktlarla tanış olacağını və hansı fikirləri müzakirə edə biləcəyini məhdudlaşdırmağa çalışırlar. Müstəqil media nüfuzdan salınır, tənqidi fikirlər kənara sıxışdırılır, eyni məzmunlu məlumatlar müxtəlif kanallarla təkrar-təkrar yayılır. Beləliklə, informasiya bolluğu görüntüsü altında fikir müxtəlifliyi aradan qaldırıla bilər...
5. Diqqəti əsas problemlərdən yayındırmaq.
Cəmiyyət üçün mühüm olan korrupsiya, yoxsulluq, hüquq pozuntuları və idarəçilikdəki uğursuzluqların müzakirəsi əvəzinə, diqqəti səs-küylü qalmaqallara, süni mübahisələrə və ikinci dərəcəli məsələlərə yönəldirlər. İnsanlar əhəmiyyətsiz mövzular ətrafında bir-biri ilə çəkişərkən, əsl problemlər kölgədə qalır...
6. Cəmiyyəti qütbləşdirmək və insanları bir-birinə qarşı qoymaq...
İnsanları siyasi baxışlarına, sosial mənsubiyyətlərinə, bölgələrinə, inanclarına və digər fərqlərinə görə düşərgələrə bölürlər. Bir tərəfi mütləq haqlı, digərini isə bütövlükdə düşmən kimi təqdim edirlər. Nəticədə insanlar ortaq problemlərini birlikdə həll etmək əvəzinə bir-birinə qarşı mübarizəyə cəlb olunur, manipulyasiya edənlərin fəaliyyəti isə diqqətdən kənarda qalır...
7. Öz uğursuzluqlarını başqalarının, hətta qurbanların üzərinə atmaq...
İdarəçilikdəki səhvləri, iqtisadi çətinlikləri və ictimai problemləri öz məsuliyyətləri kimi qəbul etmək əvəzinə, günahı tənqidçilərin, müxaliflərin, ayrı-ayrı sosial qrupların və ya xarici qüvvələrin üzərinə yükləyirlər. Bununla həm məsuliyyətdən yayınır, həm də narazı kütlələrin qəzəbini özlərindən başqa istiqamətə yönəldirlər.
8. Yarımhəqiqətlərdən, saxta sübutlardan və kontekstdən çıxarılmış faktlardan istifadə etmək...
Bəzən tamamilə yalan uydurmağa ehtiyac duymurlar. Həqiqi bir faktı kontekstdən çıxarmaq, məlumatın yalnız bir hissəsini göstərmək, saxta sənəd və ya montaj edilmiş görüntü yaymaq da kifayət edir. Məqsəd insanın hadisəni bütöv şəkildə anlamasına mane olmaq və onun mövcud qərəzlərini gücləndirməkdir.
9. Maddi asılılıq, imtiyaz və cəza vasitəsilə itaət yaratmaq...
İş, vəzifə, gəlir, sosial yardım və digər imkanları sədaqətlə əlaqələndirir, müstəqil mövqe tutanları isə təzyiq, təcrid və itkilərlə üz-üzə qoyurlar. Belə şəraitdə bəzi insanlar həqiqəti bildikləri halda susur, bəziləri isə öz maraqlarını qorumaq üçün haqsızlığa şərik olurlar. Zaman keçdikcə qorxu və asılılıq könüllü itaət görüntüsü yaradır...
10. Təkrarı, emosiyaları və kütlə psixologiyasını həqiqətin əvəzinə qoymaq...
Eyni şüarları, ittihamları və vədləri davamlı təkrarlayır, insanlarda qəzəb, nifrət, qorxu, qürur və kor-koranə sədaqət hisslərini oyadırlar. İnsanların müstəqil düşünmək əvəzinə çoxluğun fikrinə qoşulmasından, nüfuzlu görünən şəxslərə inanmasından və öz qruplarının mövqeyini müdafiə etməsindən yararlanırlar. Nəticədə faktların yoxlanılması arxa plana keçir, emosional reaksiya isə düşünülmüş qərarı əvəz edir...
Bütün bu üsulların ümumi məqsədi nədir? İnsanların hadisələri sərbəst qiymətləndirmək, həqiqətlə yalanı ayırd etmək, öz maraqları ilə başqalarının maraqlarını fərqləndirmək və haqsızlığa qarşı birgə müqavimət göstərmək imkanlarını zəiflətmək. Manipulyasiyanın ən təhlükəli mərhələsi isə insanın aldadıldığını anlamaması, hətta onu aldadanların müdafiəçisinə çevrilməsidir. Beləliklə, insan yalnız öz iradəsinə zidd hərəkət etməyə məcbur edilmir — bəzən başqasının iradəsini öz iradəsi hesab etməyə başlayır...
Qədim Yunanıstanda və Romada, fironlar dövrünün Misirində, eləcə də qədim Çin və digər Şərq dövlətlərində hakimiyyət sahibləri əhalini idarə etmək, itaətdə saxlamaq və öz hakimiyyətlərinin legitimliyinə inandırmaq üçün dövrün imkanlarına uyğun müxtəlif üsullardan istifadə edirdilər. Bəzən hökmdarın ilahi qüvvə tərəfindən seçildiyi fikri aşılanır, bəzən dini inanclardan, cəza qorxusundan, müharibə təhlükəsindən və düşmən obrazından yararlanılır, bəzən də təntənəli mərasimlər, möhtəşəm tikililər və hökmdarın qüdrətini nümayiş etdirən rəmzlər vasitəsilə kütlələrin düşüncəsinə təsir göstərilirdi. Hakimiyyətə qarşı çıxanların cəzalandırılması, rəqiblərin nüfuzdan salınması, məlumatın hökmdarın maraqlarına uyğun təqdim edilməsi və əhalinin müxtəlif imtiyazlarla öz tərəfinə çəkilməsi də ayrı-ayrı tarixi şəraitlərdə idarəçilik vasitələrinə çevrilirdi. Əlbəttə, həmin cəmiyyətlərin hamısında bu üsullar eyni formada tətbiq olunmur, onların siyasi quruluşları və informasiya imkanları müasir dövrdən ciddi şəkildə fərqlənirdi. Lakin mahiyyət etibarilə bir sıra məqsədlər dəyişməz qalırdı: insanlarda qorxu və itaət yaratmaq, hakimiyyətin haqlı olduğuna inam formalaşdırmaq, narazılığı zəiflətmək və mövcud güc münasibətlərini qorumaq. Deməli, bu gün kütlələri aldatmaq və manipulyasiya edərək yönləndirmək üçün istifadə olunan üsulların bir çoxu yeni deyil. Başqa sözlə, quldarlıq, feodalizm dövrlərindəki idarəetmə prinsiplərindən o qədər də fərqlənmir; dəyişən əsasən onların zahiri forması, miqyası və tətbiq texnologiyalarıdır...
İnsanı azadlıqdan məhrum etməyin yolları müxtəlifdir. Bəzən onun əl-qolunu bağlayırlar. Bəzən ağzını yumurlar. Bəzən qarşısına sədd çəkirlər. Bəzən isə gözünün önündə sədd olmadığına, qarşısında heç bir maneə dayanmadığına inandırırlar...
Ən böyük təhlükə isə insanın öz azadlığını itirdiyini belə, anlamamasıdır...
Demokratik idarəçilik ənənələrinin və institutlarının üstünlük təşkil etdiyi ölkələrdə isə ictimai rəyin formalaşdırılması, siyasi manipulyasiya, korporativ təsir, informasiya müharibələri və seçicilərin davranışına müdaxilə məsələlərinə yazımızın ikinci hissəsində toxunacağıq...