Bakı, 21 noyabr, AZƏRTAC Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazilərini işğal etməsi nəticəsində xalqımıza dəymiş ağır zərbələr təkcə dağıdılmış şəhərlər, öz yurd-yuvasından didərgin düşmüş yüz minlərlə insan və həlak olan soydaşlarımızla bitmir. Bu faciənin ən ağrılı və bu gün də öz həllini gözləyən tərəflərindən biri taleyi hələ də naməlum qalan itkin düşmüş azərbaycanlılar problemidir. Onların hər biri sadəcə statistika deyil — yarımçıq qalmış bir insan taleyini, bir ailənin illərdir dinməyən ağrısını və puç olmuş ümidlərini əks etdirir.Rəsmi məlumatlara əsasən, Birinci və İkinci Qarabağ müharibələrində, ümumilikdə, 4010 Azərbaycan vətəndaşı itkin düşmüş şəxs kimi qeydiyyata alınıb. Onlardan 4004 nəfəri Birinci Qarabağ müharibəsi, 6 nəfəri isə 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı itkin düşüb. Statistik göstəricilər müharibənin humanitar nəticələrinin onilliklər keçməsinə baxmayaraq, aradan qalxmadığını və hələ də cəmiyyətin gündəlik həyatına təsir göstərdiyini nümayiş etdirir. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi yalnız statistik məlumatların dəqiqləşdirilməsi deyil, həm də ailələrin uzun illərdir yaşadığı qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması, onların mənəvi rahatlığının və insan ləyaqətinin bərpası baxımından fundamental əhəmiyyət daşıyır. İllərlə davam edən gözləmə və psixoloji sarsıntı İtkin düşmüş şəxslərin ailələri üçün ən ağır mənəvi sınaqlardan biri yaxınlarının taleyinə dair dəqiq məlumatın və ölümün təsdiqinin olmamasıdır. Həyat yoldaşını, övladını, qardaşını və ya atasını itirmiş insanların illər uzunu hər hansı xəbər, iz və ya ümid gözləməsi bu ağrını daha da ağırlaşdırır.Bu qeyri-müəyyənlik ailələrin psixoloji durumuna dərin və uzunmüddətli təsir göstərir. İtkinin qəbul olunması, xatirənin yaşadılması və həyatın yenidən qurulması üçün ailələrin həqiqəti bilməsi zəruridir. Məzar yerinin naməlum olması, hadisənin yeri və şəraiti barədə məlumat çatışmazlığı isə mənəvi iztirabları daha da dərinləşdirir.Bu ailələr üçün müharibə hərbi-siyasi müstəvidə bitmiş olsa da, şəxsi faciə hələ də davam edir. Zaman keçdikcə bu ağrı sağalmır, əksinə, hər bayram, Yeni il və ailə toplantısı itkinin yaratdığı boşluğu yenidən kəskinləşdirir. Buna görə də itkin düşmüş şəxslər problemi yalnız keçmiş münaqişənin nəticəsi deyil, bu gün də aktual olan ciddi humanitar və psixososial məsələdir.İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan axtarış və qazıntı işləri taleyi naməlum qalan şəxslərin müəyyənləşdirilməsi üçün mühüm zəmin yaradıb. Rəsmi məlumatlara əsasən, indiyədək 32 kütləvi məzarlıq aşkarlanıb və 910 nəfərə aid insan qalıqları çıxarılıb. DNT və məhkəmə-tibbi ekspertizalar sayəsində 328 şəxsin kimliyi təsdiqlənib, onlardan 267 nəfərin qalıqları ailələrinə təhvil verilərək dəfn edilib.Görülən işlər yalnız kriminalistik və texniki prosedurlardan ibarət deyil. Kütləvi məzarlıqların aşkarlanması baş vermiş hadisələrin, şahid ifadələrinin dəqiqləşdirilməsi, faktların sənədləşdirilməsi və beynəlxalq humanitar hüquq pozuntularının araşdırılması baxımından da mühüm rol oynayır.Bununla yanaşı, identifikasiya prosesi mürəkkəb və uzunmüddətli mərhələlər tələb edir. Qalıqların saxlanma vəziyyəti, bioloji materialların zamanla parçalanması, dəlillərin itməsi, şahidlərin azalması və məlumat qıtlığı işi çətinləşdirən əsas maneələrdir. Odur ki, müasir DNT üsullarının, antropoloji analizlərin, arxiv sənədlərinin və kriminalistik vasitələrin ardıcıl tətbiqi, eləcə də yerli mütəxəssislər və beynəlxalq ekspertlərin cəlb olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq əməkdaşlıq və humanitar məsuliyyət İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi beynəlxalq humanitar hüququn və insan hüquqlarının fundamental məsələlərindən biridir. Bu istiqamətdə dövlət qurumlarının, beynəlxalq təşkilatların, müstəqil ekspertlərin və itkin düşmüş şəxslərin ailələrinin əməkdaşlığı mühüm rol oynayır.Azərbaycan və Ermənistan arasında informasiya mübadiləsinin genişləndirilməsi, mümkün dəfn yerləri barədə məlumatların paylaşılması, arxiv materiallarının araşdırılması və DNT nəticələrinin qarşılıqlı müqayisəsi itkin düşmüş şəxslərin identifikasiyası prosesində real nəticələrin əldə olunmasına şərait yarada bilər. İki ölkə arasında bu istiqamətdə əməkdaşlığın gücləndirilməsi məsələsinin siyasi gündəliyə daxil edilməsi də problemin həllinə institusional yanaşmanın zəruriliyini göstərir.Bu məsələyə siyasi qarşıdurma kontekstindən deyil, universal humanitar prinsiplər əsasında yanaşılması vacibdir. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi onların ailələrinin fundamental hüququdur və bu hüquq münaqişənin hansı tərəfinə mənsub olmasından asılı olmayaraq bütün insanlar üçün bərabər şəkildə tanınmalıdır.Qarabağ müharibələri nəticəsində itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyi ölkənin kollektiv yaddaşında dərin iz buraxmış humanitar faciənin mühüm tərkib hissəsidir. Bu faciənin miqyası yalnız minlərlə insanın naməlum taleyi ilə deyil, həm də onların ailələrinin onilliklər ərzində daşıdığı ağrı, gözləmə və mənəvi sarsıntı ilə ölçülür.Bu gün həyata keçirilən axtarışlar, kütləvi məzarlıqların aşkarlanması və DNT identifikasiyası uzun illər cavabsız qalan suallara müəyyən qədər aydınlıq gətirir. Bununla belə, 3 mindən çox insanın taleyi hələ də naməlum olaraq qalır.Hər bir itkin düşmüş şəxsin kimliyinin müəyyənləşdirilməsi, qalıqlarının ailəsinə təhvil verilməsi və xatirəsinin layiqincə yaşadılması yalnız humanitar vəzifə deyil, həm də tarixi ədalətin bərpasına yönəlmiş mühüm addımdır. Beynəlxalq təşkilatların bəyanatları və əməli fəaliyyəti arasındakı uyğunsuzluq Qarabağ münaqişəsi zamanı itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyi ilə bağlı Avropa Şurası, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və digər beynəlxalq qurumlar tərəfindən müxtəlif bəyanatlar, çağırışlar və qətnamələr qəbul edilsə də, bu təşəbbüslərin konkret və effektiv nəticələrə çevrilməsi istiqamətində görülən tədbirlər yetərli olmayıb. İllər ərzində itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsinin zəruriliyi dəfələrlə vurğulanmasına baxmayaraq, bu çağırışların icrasını təmin edə biləcək təsirli, sistemli və konkret mexanizmlərin tətbiqi müşahidə edilməyib.Xüsusilə, insan hüquqlarının müdafiəsini özünün fundamental prinsiplərindən biri elan edən Avropa Şurasının bu məsələyə münasibətdə bəyan etdiyi mövqe ilə əldə olunan real nəticələr arasında ciddi uyğunsuzluq diqqəti cəlb edir. Qətnamələrin qəbul edilməsi, humanitar çağırışların səsləndirilməsi və tərəflərin əməkdaşlığa dəvət olunması, şübhəsiz ki, əhəmiyyətlidir. Lakin bu tədbirlər onilliklərdir yaxınlarının taleyi barədə cavab gözləyən minlərlə ailənin fundamental ehtiyaclarını qarşılamağa kifayət etməyib.İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi, mümkün kütləvi məzarlıqlar barədə məlumatların açıqlanması, arxivlərin araşdırılması və identifikasiya prosesinin effektiv həyata keçirilməsi üçün beynəlxalq qurumların daha qətiyyətli mövqeyi, konkret tədbirləri və davamlı siyasi iradəsi zəruridir. Bununla belə, beynəlxalq təşkilatların çağırışlarının praktik müstəvidə hansı səviyyədə icra edildiyi və bu istiqamətdə hansı konkret nəticələrin əldə olunduğu məsələsi açıq qalır.Beynəlxalq ictimaiyyətin bu problemin həllinə yönəlmiş fəaliyyəti yalnız bəyanatlar və diplomatik çağırışlarla məhdudlaşmamalı, humanitar prinsiplər real öhdəliklərə, onların icrasını təmin edən mexanizmlərə və konkret nəticələrə çevrilməlidir. Əks halda, beynəlxalq təşkilatların insan hüquqları və humanitar dəyərlər barədə bəyan etdiyi prinsiplərlə onların praktiki fəaliyyəti arasında ciddi ziddiyyət yaranır.İtkin düşmüş azərbaycanlıların taleyinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı uzun illər davam edən nəticəsizlik beynəlxalq humanitar mexanizmlərin effektivliyini, onların siyasi iradəyə təsir imkanlarını və universal insan hüquqlarının müdafiəsindəki real rolunu da ciddi şəkildə sual altına qoyur.İtkin düşmüş insanların taleyinə aydınlıq gətirilmədən Qarabağ müharibələrinin humanitar nəticələrinin tam aradan qaldırıldığını iddia etmək mümkün deyil. Sülh anlayışı yalnız silahlı qarşıdurmanın sona çatması ilə məhdudlaşmır - o, həm də uzun illərdir cavab gözləyən ailələrin həqiqətə qovuşmasını, itkilərin tanınmasını, insan ləyaqətinin bərpasını və tarixi ədalətin təmin olunmasını nəzərdə tutur.Bu baxımdan, itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyinin müəyyənləşdirilməsi həm Azərbaycan dövlətinin və müvafiq qurumlarının, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin humanitar məsuliyyətidir. Problemin həlli üçün siyasi iradə, institusional əməkdaşlıq, şəffaf araşdırmalar və beynəlxalq mexanizmlərin real fəaliyyəti zəruridir.İllərdir yaxınlarının taleyini bilmədən yaşayan ailələr üçün həqiqətə qovuşmaq yalnız hüquqi və humanitar tələb deyil, həm də mənəvi ədalətin təcəssümüdür. Bu həqiqətin üzə çıxarılması isə regionda davamlı sülhün, qarşılıqlı etimadın və barışığın formalaşmasının mühüm şərtlərindən biri olaraq qalır.