Qlobal bazarlarda çöküş: Trilyonlarla dollar niyə itirilir və dünya iqtisadiyyatını nə gözləyir? - TƏHLİL

Dünya maliyyə bazarlarında son dövrün ən ciddi satış dalğalarından biri müşahidə olunur. ABŞ fond indekslərində kəskin azalma, texnologiya şirkətlərinin səhmlərinin dəyər itirməsi, “Bitcoin”in qiymətinin 2024-cü ilin sentyabrından bəri ən aşağı səviyyəyə enməsi və qızıl bazarındakı dalğalanmalar investorların riskə münasibətinin dəyişdiyini göstərir.

Əsas məsələ təkcə səhmlərin və kriptovalyutaların ucuzlaşması deyil. Daha vacib sual budur: niyə müxtəlif maliyyə bazarlarında satışlar eyni vaxtda güclənir və bu proses qlobal iqtisadiyyat üçün nə vəd edir?

Mövcud vəziyyətin təhlili göstərir ki, satış dalğasını tək bir hadisə ilə izah etmək düzgün olmaz. Burada ABŞ-nin pul siyasəti, süni intellekt sektoruna yönələn investisiyaların gəlirliliyi, borclanma xərcləri, investorların likvidliyə ehtiyacı və geosiyasi risklər bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təsir göstərir.

Böhran necə başladı: Süni intellekt bumu, bahalı kreditlər və investorların dəyişən gözləntiləri

Qlobal maliyyə bazarlarında hazırkı satış dalğasının kökləri 2026-cı ilin ortalarına gedib çıxır. Həmin dövrdə investorlar süni intellekt sektoruna yönəldilən böyük investisiyaların real gəlirliliyini daha ciddi qiymətləndirməyə başlayıblar.

Son illərdə süni intellekt texnologiyalarına artan maraq “Nvidia”, “Microsoft”, “Alphabet” və digər texnologiya şirkətlərinin bazar dəyərinin yüksəlməsinə mühüm təsir göstərib. Məlumat mərkəzlərinin tikintisi, yüksək məhsuldarlıqlı çiplərin alınması və hesablama infrastrukturunun genişləndirilməsi üçün böyük sərmayələr ayrılması gözləntiləri bu yüksəlişi dəstəkləyib.

Lakin zaman keçdikcə bazarda əsas sual dəyişib: süni intellektə yatırılan böyük vəsaitlər nə qədər müddətə və hansı həcmdə mənfəət gətirəcək?

Bu narahatlıq əvvəlcə ayrı-ayrı texnologiya şirkətlərinin səhmlərində özünü göstərsə də, sonradan daha geniş bazara yayılıb.

Avqustdan noyabra: Satış dalğasının xronologiyası

2026-cı ilin ortaları – İlk narahatlıqlar

Süni intellekt şirkətlərinin yüksək bazar dəyəri və iri infrastruktur xərclərinin gəlirliliyi ilə bağlı suallar artır. İnvestorlar texnologiya sektorunda qiymətləndirmələrin həddindən artıq yüksəlmiş ola biləcəyindən ehtiyatlanmağa başlayırlar.

Avqust – Qlobal səhmlərin zirvəsi

Dünya fond bazarları yüksək səviyyələrə çatır. Sonrakı aylarda baş verən eniş nəticəsində həmin zirvədən noyabrın 20-dək qlobal səhmlərin ümumi bazar dəyərindən təxminən 9 trln. dollar silindiyi bildirilir.

Oktyabr – Pul siyasəti təzyiqi güclənir

ABŞ və digər böyük iqtisadiyyatlarda inflyasiyanın davamlı olması faizlərin yüksək qalması və ya yenidən artırılması ehtimalını gücləndirir. Kreditlərin bahalaşması perspektivi xüsusilə böyük investisiya proqramlarını borc hesabına maliyyələşdirən şirkətlər üçün mənfi amilə çevrilir.

Noyabrın əvvəli – Siyasi və korporativ risklər artır

ABŞ-də siyasi qeyri-müəyyənlik, məlumat mərkəzlərinin tikintisinə mümkün məhdudiyyətlər və texnologiya sektorundakı korporativ dəyişikliklər investorların ehtiyatlılığını artırır.

16–20 noyabr – Satışlar kəskin sürətlənir

Texnologiya şirkətlərinin səhmlərindəki eniş digər sektorlara və ölkələrə yayılır. ABŞ fond indekslərində ciddi azalma qeydə alınır, “Bitcoin”in qiyməti isə 2024-cü ilin sentyabrından bəri minimum səviyyəyə düşür.

Beləliklə, hazırkı enişin başlanğıcını yalnız noyabr ayına aid etmək doğru olmaz. Problemin kökləri ilin ortalarında yaranıb, oktyabrda güclənib, noyabrın üçüncü həftəsində isə genişmiqyaslı satış dalğasına çevrilib.

Niyə bütün bazarlar eyni vaxtda düşür?

Əsas səbəblərdən biri pulun qiymətinin, yəni faiz dərəcələrinin gələcək istiqaməti ilə bağlı gözləntilərin dəyişməsidir.

ABŞ-də inflyasiyanın yüksək qalması Federal Ehtiyat Sisteminin sərt pul siyasətini davam etdirəcəyi ehtimalını artırıb.

Faizlərin yüksək olması şirkətlərin borclanma xərclərini artırır. Eyni zamanda, gələcək illərdə əldə olunması gözlənilən mənfəətin bugünkü dəyərini azaldır. Bu təsir xüsusilə gələcək artım perspektivlərinə görə yüksək qiymətləndirilən texnologiya şirkətlərində daha güclü hiss olunur.

Digər mühüm amil süni intellekt sektorundakı risklərin qlobal maliyyə sisteminə yayılmasıdır. ABŞ texnologiya şirkətlərinin səhmləri dünyanın müxtəlif ölkələrində investisiya fondlarının portfellərində böyük yer tutur. Bu səhmlərin dəyəri düşəndə fondların ümumi nəticələri pisləşir və investorlar başqa aktivlərini də satmağa məcbur ola bilirlər.

Nəticədə satışlar yalnız texnologiya səhmləri ilə məhdudlaşmır.

“Bitcoin” niyə fond bazarları ilə birlikdə düşür?

Kriptovalyutaların ənənəvi maliyyə sistemindən müstəqil olması barədə yanaşmalara baxmayaraq, son illərdə “Bitcoin” böyük investisiya fondlarının portfellərinə daha çox daxil olub.

Bu səbəbdən qlobal investorlar risklərini azaltmağa başlayanda kriptovalyutalar da satış təzyiqi ilə üzləşirlər.

Noyabrın 21-də “Bitcoin”in qiyməti 56 min dollar ətrafına düşüb. Bu, 2024-cü ilin sentyabrından bəri ən aşağı səviyyədir. “CoinMarketCap” məlumatlarına əsasən, qiymət son bir həftədə 16%-dən, son 30 gündə isə 32%-dən çox azalıb.

Kriptovalyuta bazarındakı enişi dərinləşdirən əlavə mexanizm kredit çiyni ilə aparılan əməliyyatlardır. İnvestorlar borc vəsaiti hesabına böyük mövqelər açdıqda qiymətin müəyyən həddən aşağı düşməsi həmin mövqelərin avtomatik bağlanmasına səbəb olur.

Beləliklə, ilkin qiymət azalması yeni satışları doğurur, yeni satışlar isə qiymətlərin daha da düşməsini sürətləndirir.

Kriptovalyuta ETF-lərindən vəsait çıxışı da bu prosesi gücləndirir.

Bəs niyə qızıl da ucuzlaşır?

Normal şəraitdə fond bazarlarında qeyri-müəyyənlik artanda investorlar qızıla üstünlük verirlər. Lakin hazırkı satış dalğasında qızılın qiyməti də azalır.

Bunun mümkün izahlarından biri investorların likvidliyə, yəni sərbəst nağd vəsaitə ehtiyacının artmasıdır.

Fond bazarında böyük zərərə məruz qalan investor başqa aktivlərini, o cümlədən qızılı sataraq vəsait əldə edə bilər. Bu zaman qızılın təhlükəsiz aktiv statusu onun qısamüddətli satış təzyiqindən tam qorunmasına kifayət etmir.

Digər tərəfdən, dolların möhkəmlənməsi və istiqrazların yüksək gəlirliliyi də qızılın qiymətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Bu vəziyyət mühüm fərqi ortaya qoyur: investorların riskli aktivlərdən təhlükəsiz aktivlərə keçməsi ilə bütün aktivlərini sataraq nağd vəsait toplaması eyni proses deyil. Hazırkı bazarda ikinci davranışın da əlamətləri görünür.

Bu, 2008-ci il böhranının təkrarı ola bilərmi?

Mövcud vəziyyətlə 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı arasında müəyyən oxşarlıqlar olsa da, onları eyniləşdirmək düzgün deyil.

2008-ci ildə böhranın mərkəzində bankların balansları, ipoteka kreditləri və maliyyə institutlarının ödəmə qabiliyyəti dayanırdı.

Hazırkı eniş isə əsasən aktivlərin yüksək qiymətləndirilməsi, sərt pul siyasəti gözləntiləri və investorların riskdən uzaqlaşması ilə əlaqədardır.

Bununla belə, risk tam aradan qalxmayıb. Əgər fond bazarlarındakı eniş şirkətlərin maliyyələşməsini çətinləşdirər, kredit risklərini artırar və real iqtisadiyyata keçərsə, vəziyyət daha ciddi xarakter ala bilər.

Ona görə də hazırkı mərhələni qlobal maliyyə böhranı kimi deyil, genişmiqyaslı bazar korreksiyası və maliyyə şəraitinin sərtləşməsi kimi qiymətləndirmək daha əsaslıdır.

Nəticə: Dünya yeni böhranın astanasındadırmı?

2026-cı ilin noyabrında baş verənlər dünya maliyyə bazarlarında ciddi dönüş nöqtəsi ola bilər.

İllərdir yüksək gəlirlilik gözləntiləri hesabına dəyər qazanan texnologiya şirkətləri indi daha sərt qiymətləndirmə ilə üzləşirlər. Faizlərin yüksək qalması ehtimalı investorların qərarlarını dəyişir, süni intellekt sektoruna dair narahatlıqlar isə digər bazarlara yayılır.

Ən diqqətçəkən məqam budur ki, səhmlərlə yanaşı kriptovalyutalar, qızıl və sənaye metalları da satış təzyiqi ilə üzləşib. Bu, investorların yalnız bir aktiv sinfindən digərinə keçmədiyini, müəyyən hallarda ümumilikdə risklərini azaltdığını göstərir.

Lakin qlobal fond bazarlarında trilyonlarla dollarlıq dəyər itkisi həmin məbləğdə nağd pulun iqtisadiyyatdan çıxması demək deyil. Söhbət əsasən aktivlərin bazar qiymətləndirməsinin azalmasından gedir.

Hazırkı satış dalğasının qlobal maliyyə böhranına çevrilib-çevrilməyəcəyi bir neçə amildən asılı olacaq: ABŞ-də inflyasiyanın gələcək dinamikası, FED-in faiz qərarları, texnologiya şirkətlərinin maliyyə nəticələri, kredit bazarlarında vəziyyət və investorların riskə münasibəti.

Əgər satışlar yalnız yüksək qiymətləndirilmiş aktivlərlə məhdudlaşarsa, bazarda müəyyən müddətdən sonra sabitləşmə mümkündür. Lakin eniş kreditləşməyə, investisiyalara və məşğulluğa ciddi təsir göstərərsə, maliyyə bazarlarındakı problemlər real iqtisadiyyata da keçə bilər.

Başqa sözlə, dünya maliyyə bazarları hazırda yalnız qiymətlərin azalması ilə deyil, həm də əvvəlki illərin investisiya gözləntilərinin yenidən qiymətləndirilməsi ilə üzləşir.