Dünyanın ən uğurlu qəbul imtahanları – Tələbənin biliyi necə ölçülməlidir?

Bir neçə saatlıq imtahan, onlarla sual və illərlə qurulan gələcəyi müəyyən edən bir nəticə. Dünyanın milyonlarla gənci hər il məhz bu sınaqdan keçir. Bəs yüksək bal toplamaq həqiqətən yüksək bilik deməkdirmi? Əzbərləmə qabiliyyəti güclü olan şagirdlə yaradıcı düşünən, lakin imtahan həyəcanına məğlub olan abituriyentdən hansı daha savadlıdır? Dünyanın aparıcı təhsil sistemləri uzun illərdir bu suallara cavab axtarır.

Lent.az dünyanın müxtəlif ölkələrində tətbiq edilən universitetə qəbul modellərini, onların üstünlüklərini və Azərbaycan üçün mümkün nəticələrini araşdırıb.

Çin – milyonlarla gəncin taleyini müəyyən edən imtahan

Çində keçirilən “Gaokao” dünyanın ən məşhur və ən rəqabətli universitetə qəbul imtahanlarından biridir. Hər il milyonlarla şagird bu sınaqda iştirak edir. Nəticələr gənclərin hansı universitetlərə qəbul olunmasında həlledici rol oynayır.

Sistemin əsas üstünlüyü standartlaşdırılmış qiymətləndirmədir. Eyni qaydalarla keçirilən imtahan sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq namizədlərə rəqabət imkanı yaradır.

Lakin “Gaokao” ciddi tənqidlərə də məruz qalır. Yüksək psixoloji təzyiq, repetitor hazırlığının geniş yayılması və bir imtahanın gələcəyə böyük təsiri sistemin zəif tərəfləridir.

Finlandiya – əzbərçilikdən çox düşünmək bacarığı

Finlandiyanın təhsil modeli şagirdlərin müstəqil düşünmə və biliklərini tətbiqetmə bacarıqlarına verdiyi əhəmiyyətlə tanınır.

Universitetə qəbulda isə vahid bir model yoxdur. Proqramdan asılı olaraq buraxılış imtahanlarının nəticələri, ayrıca qəbul imtahanları və digər seçim üsulları tətbiq edilir.

Bu yanaşmanın üstünlüyü namizədlərin fərqli yollarla öz qabiliyyətlərini nümayiş etdirə bilməsidir. Bununla belə, Finlandiyada da qəbul rəqabəti mövcuddur və bütün ixtisaslara daxil olmaq eyni dərəcədə asan deyil.

ABŞ – təkcə bal deyil, şəxsiyyət də qiymətləndirilir

ABŞ universitetlərinin bir hissəsində qəbul zamanı SAT və ACT nəticələri ilə yanaşı, məktəb qiymətləri, motivasiya məktubları, tövsiyələr və dərsdənkənar fəaliyyətlər nəzərə alınır.

Bu modelin məqsədi yalnız imtahan suallarını düzgün cavablandıranları deyil, liderlik, təşəbbüskarlıq və yaradıcılıq nümayiş etdirən gəncləri də müəyyənləşdirməkdir.

Lakin burada başqa problem yaranır: bahalı hazırlıq kursları, peşəkar məsləhətçilər və ailənin maddi imkanları namizədin üstünlük qazanmasına təsir göstərə bilər.

2026-cı ildə ABŞ-da dərc olunan elmi araşdırma standartlaşdırılmış testlərin akademik nəticələri proqnozlaşdırmağa kömək etdiyini, lakin əlavə məlumatlarla birlikdə istifadəsinin qəbul qərarlarına təsirinin məhdud ola bildiyini göstərib.

Sinqapur – biliklə yanaşı potensialın yoxlanılması

Sinqapurda universitetlərə qəbulda akademik nəticələr mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, bəzi proqramlarda müsahibələr, qabiliyyət göstəriciləri və namizədin əvvəlki nailiyyətləri də qiymətləndirilir.

Belə seçim xüsusilə tibb, mühəndislik və yaradıcı ixtisaslar üçün əhəmiyyətlidir. Çünki yüksək nəzəri bilik həmişə praktik bacarıq demək deyil.

Azərbaycan – 700 bal savadın tam göstəricisidirmi?

Azərbaycanda ali məktəblərə qəbul Dövlət İmtahan Mərkəzinin təşkil etdiyi mərkəzləşdirilmiş imtahanlar əsasında həyata keçirilir. Əksər ixtisas qruplarında abituriyentlər iki mərhələdə qiymətləndirilirlər.

Sistemin mühüm üstünlüyü vahid meyarların tətbiqi, nəticələrin müqayisə oluna bilməsi və qiymətləndirmədə subyektiv müdaxilə imkanlarının məhdudlaşdırılmasıdır.

Ancaq yüksək balın gələcək peşə uğurunu nə dərəcədə əks etdirməsi ayrıca araşdırılmalıdır. Məsələn, 650 bal toplayan abituriyentin yaxşı həkim, müəllim və ya mühəndis olacağına yalnız bu nəticəyə əsasən zəmanət vermək mümkün deyil.

Digər tərəfdən, məktəb qiymətlərinin qəbulda daha geniş istifadəsi repetitorluq problemini avtomatik həll etməyəcək. Bu, qiymətlərin obyektivliyi ilə bağlı yeni suallar yarada bilər.

Bəs ən doğru imtahan necə olmalıdır?

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının 2025-ci il təhlili göstərir ki, ölkələr universitetə qəbulda müxtəlif qiymətləndirmə üsullarından istifadə edirlər. Bəzi sistemlərdə imtahan nəticələri digər akademik və şəxsi göstəricilərlə tamamlanır.

Azərbaycan üçün mümkün yanaşmalardan biri mərkəzləşdirilmiş imtahanı qorumaqla yanaşı, müəyyən ixtisaslarda praktik tapşırıqların və obyektiv meyarlarla qiymətləndirilən qabiliyyət yoxlamalarının genişləndirilməsidir.

Məsələn, gələcək mühəndisə yalnız fizika düsturunu soruşmaq deyil, real texniki problemi necə həll etdiyini yoxlamaq da faydalı ola bilər.

Əsas məsələ budur: dünyanın heç bir qəbul sistemi bütün namizədlərin potensialını qüsursuz ölçmür. Ən yaxşı model yalnız bilikləri yoxlayan deyil, ədalətli rəqabəti qoruyaraq həmin biliklərdən istifadə bacarığını da müəyyənləşdirən sistem ola bilər.

Çünki universitetə qəbulun məqsədi sadəcə ən çox sualı düzgün cavablandıranı seçmək deyil, gələcəkdə seçdiyi sahədə uğur qazanmaq potensialı olan gəncləri müəyyənləşdirməkdir.