Məhkəmə prosesində iştirak etmək, qarşı tərəfin irəli sürdüyü iddialara cavab vermək və öz hüquqlarını müdafiə etmək hər kəs üçün kifayət qədər mürəkkəb prosesdir. Bu çətinliklərə bir də məhkəmə icraatının aparıldığı dili bilməmək əlavə olunarsa, vəziyyət daha da çətinləşə bilər. Təsəvvür edin ki, sizə qarşı mülki iddia qaldırılıb, məhkəmə iclasında iştirak edirsiniz, lakin hakimin suallarını, qarşı tərəfin izahatlarını və iş üzrə təqdim olunan sənədləri başa düşmürsünüz. Belə vəziyyətdə nə etməlisiniz? Məhkəmə prosesində iştirak etmək üçün mütləq Azərbaycan dilini bilmək tələb olunurmu? Əgər bilmirsinizsə, tərcüməçinin xidmətindən istifadə edə bilərsinizmi? Azərbaycan qanunvericiliyi bu məsələni konkret şəkildə tənzimləyir və məhkəmə prosesində iştirak edən şəxslərin dil hüquqlarını qoruyur. Belə ki, Mülki Prosessual Məcəllənin 11-ci maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasında mülki məhkəmə icraatı Azərbaycan dilində, yaxud müəyyən ərazinin əhalisinin əksəriyyətinin dilində aparılır. İşdə iştirak edən, məhkəmə icraatının aparıldığı dili bilməyən şəxslərə isə öz ana dilində və ya bildikləri başqa dildə izahat vermək, ifadə etmək, vəsatətlər qaldırmaq və məhkəmədə çıxış etmək hüququ təmin edilir. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, vətəndaşın məhkəmə icraatının aparıldığı dili bilməməsi onun ədalət mühakiməsində iştirakına maneə yaratmamalıdır. Yəni şəxs Azərbaycan dilini bilmədiyinə görə məhkəmə qarşısında öz mövqeyini ifadə etmək, iddiaya etiraz bildirmək və ya hüquqlarını müdafiə etmək imkanından məhrum edilə bilməz. Qanun belə şəxslərin prosesdə bərabər iştirakını təmin etmək üçün tərcüməçi mexanizmini nəzərdə tutur.Məsələn, sizə qarşı kommersiya və ya mülki xarakterli iddia qaldırılıbsa və məhkəmə iclasında istifadə olunan dili bilmirsinizsə, tərcüməçinin köməyindən istifadə edə bilərsiniz. Bu halda məhkəmə tərəfindən tərcüməçi cəlb olunması məsələsi həll edilməlidir. Tərcüməçi hakimin suallarını, qarşı tərəfin çıxışlarını, məhkəmədə səsləndirilən izahatları və prosesin gedişi ilə bağlı məlumatları sizə başa düşdüyünüz dilə çatdırmalıdır. Eyni zamanda, sizin verdiyiniz izahatlar, suallar və etirazlar da məhkəməyə tərcümə edilməlidir. Bu hüquq yalnız məhkəmə iclasında danışılanları başa düşməklə məhdudlaşmır. İşdə iştirak edən şəxs məhkəmə materialları ilə tanış olmaq, öz mövqeyini bildirmək, sübutlar təqdim etmək, vəsatətlər vermək və qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş digər prosessual hüquqlarını həyata keçirmək imkanına malik olmalıdır. Əks halda, şəxs prosesin gedişindən xəbərsiz qala, qarşı tərəfin arqumentlərinə lazımi cavab verə bilməyə və öz hüquqlarını lazımi səviyyədə müdafiə etməkdə çətinlik çəkə bilər.Mülki Prosessual Məcəllənin 11-ci maddəsində nəzərdə tutulan təminatlardan biri də tərcüməçinin xidmətinin ödənişsiz olmasıdır. Yəni məhkəmə icraatının aparıldığı dili bilməyən şəxsin tərcüməçi xidmətindən istifadə etməsi üçün onun üzərinə həmin xidmətin haqqını ödəmək öhdəliyi qoyulmamalıdır. Bu, şəxsin maddi imkanlarından asılı olmayaraq məhkəmə prosesində iştirakını təmin etmək məqsədi daşıyır. Digər mühüm məsələ məhkəmə sənədlərinin təqdim olunmasıdır. Şəxsin prosessual hüquqlarını tam həyata keçirə bilməsi üçün ona aid sənədlərin məzmununu başa düşməsi vacibdir. İddia ərizəsi, məhkəmə bildirişləri, qərardadlar və digər prosessual sənədlərlə tanış olmaq imkanı məhkəmə müdafiəsinin mühüm hissəsidir. Bu səbəbdən dil hüququ yalnız şifahi tərcüməni deyil, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada sənədlərlə tanış olmaq imkanını da əhatə edir.Bəzən insanlar məhkəmədə öz dillərində danışmaq hüquqlarının olmadığını düşünərək proses zamanı çətinlik çəkirlər. Halbuki qanunvericilik hər kəsin məhkəmə qarşısında özünü ifadə edə bilməsi üçün müvafiq təminatlar müəyyən edib. Şəxs məhkəmə icraatının aparıldığı dili bilmirsə, bunu məhkəməyə bildirməli və tərcüməçi cəlb olunması barədə vəsatət qaldırmalıdır. Bu məsələ prosesin başlanğıcında, yaxud ehtiyac yarandığı mərhələdə diqqətə çatdırıla bilər. Tərcüməçi vasitəsilə şəxs məhkəmə iclasında baş verənləri izləyə, qarşı tərəfin iddialarını anlaya, hakimə öz mövqeyini çatdıra və verilən suallara cavab verə bilər. Eyni zamanda, məhkəmə qərarından şikayət vermək, vəsatət qaldırmaq və digər prosessual hüquqlarını həyata keçirmək imkanları da qorunur. Əsas şərt bu hüquqların qanunvericilikdə müəyyən edilmiş prosessual qaydalara uyğun həyata keçirilməsidir.Məhkəmə prosesində dil hüququnun təmin edilməsi formal məsələ deyil. Bu, ədalətli məhkəmə araşdırmasının, tərəflərin bərabərliyinin və müdafiə hüququnun mühüm elementlərindən biridir. Çünki məhkəmədə iştirak edən şəxs ona qarşı irəli sürülən tələbləri, təqdim olunan sübutları və qəbul edilən qərarların mahiyyətini başa düşmədən öz hüquqlarını effektiv şəkildə müdafiə edə bilməz.Beləliklə, məhkəmə icraatının aparıldığı dili bilməmək şəxsin məhkəmədə iştirakına və hüquqlarını müdafiə etməsinə maneə deyil. Azərbaycan qanunvericiliyi belə şəxslərə ana dilində və ya bildikləri başqa dildə danışmaq, izahat vermək və tərcüməçi xidmətindən ödənişsiz istifadə etmək hüququ tanıyır. Buna görə də məhkəmədə dil problemi ilə qarşılaşan şəxslər bu hüquqlarını bilməli və tərcüməçi təmin olunması üçün vaxtında məhkəməyə müraciət etməlidirlər.
Məhkəmədə Azərbaycan dilini bilməyənlərin hüquqları necə qorunur?
Mənbə: oxu24.com/az/cemiyyet/177799/mehkemede-azerbaycan-dilini-bilmeyenlerin-huquqlari-nece-qorunur