İSTANBUL (Medyascope, Ulaş Bager Aldemir) – Geçmiş Gelecektir adlı uluslararası kültürel bellek projemize de katkı sunan ve dostluğunu benden hiç esirgemeyen, yüzyılımızın en büyük düşünürlerinden Fransız filozof Edgar Morin’i 29 Mayıs 2026’da kaybettik. 2023 senesinde Tunalı’da yürürken ansızın gelen bir maille dostluğumuz başlamış ve vefatına kadar da devam etmişti. Geçmiş Gelecektir kapsamında bir dizi röportaj yapmak için gittiğimiz Paris’te kendisiyle buluşabilmek en büyük hayallerimden biriydi ama maalesef olmadı. Morin o sırada Fas’a gitmiş ve orada hastalanmıştı. Sevgili dostum Etienne Balibar’ın Morin için “hiç yerinde durmuyor,” deyişi dün gibi aklımdadır. Ruhu şâd olsun…
Hiç kuşkusuz ki, kendisinin insanlığın ortak entelektüel birikimine bıraktığı en büyük miras Karmaşıklık Düşüncesi’dir (Pensée complexe). Morin’e göre insan; psikolojik, biyolojik, sosyolojik, kültürel vs. bir komplekstir ve asla indirgenemez. Diyaloji (dialogique), Döngüsellik (récursif) ve Hologramatik (hologrammatique) olmak üzere başlıca üç ilkeyle[1] kavranabilen insan gerçekliği ilişkiseldir yani bir unitas multiplextir. Morin’in teorisi, hem ontolojik hem de epistemolojik bakımdan devrimcidir çünkü bizden insana dair kavrayışımızı kökten bir şekilde değiştirmemizi ister.
Peki bir yöntem ve dünya görüşü olan Karmaşıklık Düşüncesi ile, gerçekliği bir bağıntı olarak araştıran Karmaşıklık Bilimleri’nin (Complexity Sciences) arasında nasıl bir ilişki kurabiliriz ya da Karmaşıklık Düşüncesi’nden beslenerek Karmaşıklık Bilimleri’ne dair nasıl bir epistemoloji geliştirebiliriz?
Karmaşıklık Bilimleri alanında çalışan ve “La complejidad es un problema, no una cosmovisión (Karmaşıklık bir problemdir, dünya görüşü değil)”[2] adlı bir makalesi de bulunan Kolombiyalı Filozof Carlos Eduardo Maldonado’yla, hem Karmaşıklık Düşüncesi ve Karmaşıklık Bilimleri arasındaki ilişkiye dair hem de felsefe, Avrupa, yapay zekâ ve gibi birçok konuya değinen kapsamlı bir söyleşi gerçekleştirdik, elbette Edgar Morin’i de bir kez daha sevgiyle anarak…
Edgar Morin’in karmaşık düşüncesi ve karmaşıklık bilimleri
29 Mayıs 2026’da kaybettiğimiz Fransız Filozof Edgar Morin’in indirgemeciliğe karşı geliştirdiği kompleks düşünce (pensée complexe) girişimi hakkında ne düşünüyorsunuz? Morin’in kompleksite kavramıyla karmaşıklık bilimleri arasında nasıl bir ilişki var?
1960’lı yıllardan bu yana indirgemeciliğe karşı mücadele giderek daha fazla önem kazanmıştır. Bildiğimiz gibi indirgemecilik, düalizm, determinizm ve mekanizmle birlikte bütün Batı uygarlığının belirgin özelliklerinden biridir. Birbirlerinden farklı olsalar da sistem bilimi, sibernetik, karmaşık düşünce ve karmaşıklık bilimleri indirgemeciliğin aşılmasına yardımcı olan en önemli alanlardır. Toplumsal ve siyasal açıdan indirgemecilik şiddeti, dışlamayı ve marjinalleştirmeyi beraberinde getirir. Kuramsal açıdan ise hoşgörüsüzlüğe ve her türden köktenciliğe yol açar. E. Morin’in çalışmaları, bütün karmaşıklığıyla yaşamın söz konusu olduğu büyük bir uygarlık krizinin tam ortasında bir dönüm noktasıdır.
Fransızcanın en çekici yanlarından biri akıcılığı, organikliği ve canlılığıdır. Kuşkusuz Morin’in düşüncesinin çekim gücünü oluşturan unsurlardan biri de düşünme ve yazma tarzıdır; bu tarz, genel olarak Fransız dünyasıyla yakından örtüşür. Morin’in dilini bu denli çekici kılan etkenlerden biri budur. Morin, indirgemeciliğin bütün görünümlerine karşı mücadele edilmesi gerektiğini durmaksızın vurgulamıştır. Onun için bütün kaygıların merkezinde insan vardır. Morin geniş anlamda bir hümanistti. Gücü ve etkileyici ruhu da buradan gelir. Elbette mekanizmin, determinizmin, düalizmin ve indirgemeciliğin aşılması gerektiği konusunda Morin’e katılmaktan başka bir şey yapamam. Batı düşüncesinin ve yaşam biçiminin bu özelliklerini aşmak, aklı başında ve duyarlı herkes için bir zorunluluktur. Anlamlı biçimde, karmaşıklık genel olarak hâlâ alternatif bir düşünce ya da bilim olarak varlığını sürdürüyor; bana kalırsa bu, iyimserlik için bir işaret. Başka bir deyişle karmaşıklık, yepyeni gelişmelere ve hem kuramsal hem de pratik sonuçlara açık, yaşayan bir düşünce ve kuramdır.
Karmaşık düşünce ile karmaşıklık bilimleri arasındaki ilişkiye gelince: İlk olarak, Morin’in düşüncesi temelde bir epistemolojidir. Fransız felsefesinin en iyi “un discours” geleneği içinde yer alır (örneğin Descartes, Diderot, Foucault ve başkaları). İkinci olarak, karmaşıklık bilimlerinin modern, klasik ya da hegemonik bilimle hiçbir ilgisi yoktur. Bunlar geniş bir bilimler, disiplinler, yöntemler, metodolojiler, yaklaşımlar, mantıklar, anlambilimler ve araçlar kümesidir; ayrıca beşerî bilimleri, sanatları ve estetiği de kapsarlar. Bu alandaki en iyi literatüre kısaca göz atmak bunu doğrulamak için yeterlidir. Bununla birlikte, en belirgin fark şudur: Morin’in kaygısı insan, yani insanlık iken karmaşıklık bilimlerinin temel kaygısı yaşamdır; hem bildiğimiz yaşam hem de mümkün olabilecek yaşam. Dolayısıyla insanlığa ilişkin kaygı ortadan kalkmaz; genel olarak yaşama yönelik kaygının içinde yer alır. Bu çerçevede, sorunun ilk bölümüne dönersek, karmaşık düşünce ile karmaşıklık bilimlerinin; mekanizmi, determinizmi, düalizmi ve indirgemeciliği reddetme noktasında buluştukları ve birbirlerini tamamladıkları söylenebilir.
Avrupa krizi ve felsefenin sömürgesizleştirilmesi
Avrupa krizde. Edgar Morin, Avrupa’yı Düşünmek‘te Avrupa’yı çelişkili ve “karmaşık bir bütün, bir unitas multiplex” olarak tanımlar ve “Avrupa’yı idealleştirme, soyutlama ya da indirgeme yoluyla basitleştiren çabaların onu yaraladığını” söyler. Yani aslında, Avrupa Merkezcilik Avrupa’yı da görünmez kılan ideolojik bir çarpıtmadır ve Avrupa’yı Avrupalı olmayanla diyaloğa sokmak kadar Avrupa’yı Avrupalar‘la da diyaloğa sokmaz gerekir Morin’e göre. Öte yandan Katalan filozof Marina Garces Yeni Radikal Aydınlanma adlı eserinde; Anibal Quijano, Achille Mmembe ve Dipesh Chakrabarty gibi düşünürlere referansla; Felsefe ve Avro-emperyalizm arasındaki simbiyozdan söz eder ve “felsefenin parçalanmadan merkezden uzaklaşıp uzaklaşamayacağını” sorar. Garces’e göre “felsefeyi sömürgesizleştirmeden dünyayı sömürgesizleştirmek imkânsızdır.” “Avrupa’nın taşralaştırılması” temelinde “felsefenin sömürgesizleştirilmesi”ni teklif eden buna benzer birçok Batı-Dışı Modernizm’den söz edilebilir kuşkusuz. Siz felsefe ve özelde de bilimlerin Avrupa-Merkezcilikle ilişkisini nasıl değerlendiriyorsunuz? Acaba bugün Avrupa’nın krizini aşmak için de gereken şey Avrupa’nın taşralaştırılması mıdır?
Aman Tanrım! Bu büyük, zor ve güzel bir soru. Lütfen adım adım ilerleyelim.
Sömürgecilik ve sömürgesizleşme çalışmaları, bilim, felsefe ve tarih üzerine bir tür ikinci kez düşünmeyi mümkün kılan oldukça yeni bir alandır. Bilim ve felsefenin alışılagelmiş tarihinin bütünü yalnızca Avrupalı değil, aynı zamanda ataerkildir; dolayısıyla yanlıştır. Eğitimde ve kültürde uzun zamandır gizli bir müfredat ya da gündem bulunmaktadır. Açık konuşmak gerekirse, Batı dünyasının başlangıcını örneğin Platon ya da Aristoteles’le incelemeyi gerçekten haklı çıkaran hiçbir şey yoktur. Geriye dönüp bakıldığında bu tutum savunulamaz ve sürdürülemez. Pekâlâ Bharat’tan, Abya-Yala’dan, hatta Alkhebulan’dan başlayabilirdik. (Sömürgesizleştirici çalışmalar tam da böyle işler.)
Avrupa’nın krizi, aslında bütün Batı uygarlığının krizidir. Hepimizin bildiği gibi, Batı uygarlığına ilişkin anlatı oldukça yenidir. 19. yüzyılın ikinci yarısında doğmuştur. Bu anlatının ortaya çıkışının hemen ardından Nietzsche’den Husserl’e, Heidegger’den Freud’a, Musil’den Spengler’e ve günümüze uzanan çok sayıda kriz teşhisi ortaya çıkmıştır. Üzerine en fazla teşhis konmuş meselelerden biri bu krizdir. Avrupa’nın Avrupa dışındaki ülkelerle, toplumlarla ve kültürlerle ciddi bir diyaloğa girmesi gerektiğine katılıyorum. Ancak bu, bütünüyle temenniden ibaret bir düşüncedir. Çevremize bakalım. Gerçeklik, bunun geçmişte hiçbir zaman gerçekleşmediğini ve bugün de gerçekleşmediğini gösteriyor. Bunun en çarpıcı örneği Avrupa’daki göçmen krizidir. Avrupa bu konuda ne yapacağına dair en ufak bir açıklığa sahip değil. Üstelik bu kriz, daha karmaşık ve sistemik bir krizin yalnızca yüzeyde görünen kısmıdır. J. Goody’nin haklı ve açık bir biçimde ifade ettiği gibi, Avrupa’nın anlatısı tarihin çalınmasından ibarettir.
Şu anda bütün bir uygarlığın ölümüyle ve yepyeni bir uygarlığın doğuşuyla karşı karşıyayız. Hafifçe ifade etmek gerekirse karmaşıklık, yeni bir uygarlığın zihniyetidir (burada yalnızca karmaşıklıktan söz etmiyorum, ancak temel mesele budur). Bu zihniyetin temel özelliklerinden biri, artık sezgiye son derece aykırı olgular geliştirebilmemiz ve bunlarla çalışabilmemizdir. Bugün keşfetmekte olduğumuz gerçeklikler sağduyuya, doğal duyuların ağırlığına ya da doğal algının önemine dayanmıyor. (Bu konu üzerinde kapsamlı biçimde çalıştım ve yayınlar yaptım.)
Avrupa’nın kendine özgü kaygıları var, bu doğru. Ancak insanlığın trajedisi, Avrupa’nın kendi kaderini bir bütün olarak insanlığın kaderiyle birleştirmiş olmasından kaynaklanıyor. Küresel Güney, kendi kaderinin Avrupa’nın kaderiyle paralel ilerlemediğini, hatta kesinlikle onunla aynı doğrultuda olmadığını keşfetti. Bu, kuşkusuz iyimserlik için bir neden. Lütfen Einstein’a geri döneyim. Kopenhag tartışmaları çerçevesinde Einstein şöyle demişti: “Bir sorun, ortaya çıktığı çerçevenin içinde çözülemez.” Bütün çerçeveyi dönüştürmemiz gerekir; aksi takdirde hiçbir şey gerçekten çözülemez. Her şeye rağmen Einstein, herhangi bir anlamda nadiren devrimciydi.
Sırf kışkırtıcı olması için şunu söyleyeyim: Avrupa, Küresel Güney olmadan yaşayamaz; buna karşılık Küresel Güney Avrupa olmadan yaşayabilir. Küresel Güney mallar üretir ve finansal işlemleri yürütür. Güney’in yiyeceği, güçlü bir dayanışma ve şefkat duygusu vardır; doğa da orada cömerttir. Elbette bu, karikatürize edilmiş bir tablodur.
Gerçekten de felsefenin sömürgesizleştirilmesi gerekiyor. Dahası, sorunuzda Quijano, Mbembe ve Chakrabarty’ye gönderme yapmanızı çok beğendim. Muhtemelen “Güney’in epistemolojileri” (çoğul olarak) ifadesini ve bu alanı biliyorsunuzdur. Yalnızca birkaçını anmak gerekirse Platon, Spinoza ya da Wittgenstein gibi yazarlar reddedilemez. Ancak hepimiz, ister Kuzey’den ister Güney’den olalım, başka gelenekleri de tanımalıyız; bunlar gerçekten zengin, çeşitli ve karmaşıktır. Açıkça ifade edeyim: Burada söz konusu olan kitapları yakmak değildir; çünkü kitapları yakanların insanları da yaktığını çok uzun zaman önce öğrendik. Gözlem penceresi genişletilebilir ve genişletilmelidir. Sömürgesizleştirici çalışmaların ve Güney’in epistemolojilerinin özü budur. Bunun temel koşullarından biri, Batı’da egemen olanların dışındaki, örneğin yerli diller gibi başka dilleri öğrenebilme becerisidir. Sonuçta felsefe, örneğin, kültüre dayanır; kültür de büyük ölçüde dil tarafından şekillendirilir. Yukarıdakileri başka bir biçimde ifade etmek gerekirse, iki tür edebiyat vardır: Yazılı edebiyatlar ve sözlü edebiyatlar. Avrupa ikincisini neredeyse hiç tanımamıştır.
Şöyle özetleyeyim: Avrupa’nın, yaşam ve düşünme biçimini köklü biçimde değiştirmediği sürece içine düştüğü krizleri aşabileceğine kesinlikle inanmıyorum. Bir tıp fakültesinde çalışıyorum ve bir sağlık kuramı yazdım. Mesele kolayca başka bir alana aktarılabilir: İyileşme sürecinde yaşam biçimini yapısal olarak değiştirmeyen hiç kimse gerçekten iyileşemez. Aksi takdirde, bu hastalık onu öldürmezse başka bir şey öldürecektir. İyileşmek, kişinin kendi metabolizmasını köklü biçimde dönüştürmesi demektir. Bunu, biyokütlenin yaklaşık yüzde 90’ını oluşturan bitkilerden öğrendik. Umarım demek istediğimi açıkça anlatabilmişimdir.
Postmodern görelilik ve bilimsel disiplinler
Sizce 60’lı yılların entelektüel tartışmalarına damgasını vuran post-modern rölativizmin bilimsel disiplinlere nasıl bir etkisi oldu?
Postmodern görelilik, bir zamanlar —artık öyle değil— sistem felsefesine karşı bir tepkiydi ve insanın daha özgürce düşünmesinin ve kendini ifade etmesinin önünü açıyordu. 1960’lı yıllarda dünyanın neredeyse her yerinde özgürleştirici bir atmosfer vardı. Bununla birlikte, o yılların koşulları bugünkülerden çok farklıdır.
Her ne olursa olsun, bana göre postmodernizmin bilimsel disiplinler üzerindeki etkisi sınırlı kaldı. Doğa bilimlerinde hiçbir etkisi olmadı. Sosyal ve beşerî bilimlerin çoğunda ise çok az etkili oldu; hatta hiç etkili olmadığını söylemek bile mümkün. Etkisi esas olarak beşerî bilimlerde ve felsefede görüldü. Yine de bu, küçümsenecek bir kazanım değildir. Bildiğimiz gibi postmodernizmin ilk iddiası, tek ve evrensel bir hakikatin bulunmadığının kabul edilmesidir. (Ben şu anda karmaşıklık bilimlerinden biri olan klasik olmayan mantıklar üzerinde çalışıyorum. Mantıksal çoğulculuk tam da birden fazla hakikat bulunduğunu ve mantıksal açıdan birçok dünyanın var olduğunu ileri sürer.)
Dünyanın karmaşıklığı, çokluğun hangi türden olursa olsun daha az sayıda ya da “daha temel” birimlere hiçbir şekilde indirgenememesinde yatar. Dahası, tam anlamıyla yalnızca karmaşık sistemlerden ya da davranışlardan değil, giderek karmaşıklaşan sistemlerden söz ediyoruz. Genel olarak zamanın oku, çeşitlenme, çoğulluk ve türleşme yönünde bir karmaşıklaşma sürecine işaret eder. Mantıksal açıdan klasik olmayan mantıklar, ilk olarak evrensel niceleyicilerin kullanımında dikkatli olmamız gerektiğini; ikinci olarak da tikel, hatta büyük olasılıkla tekil niceleyicileri kullanmayı öğrenmemiz gerektiğini anlamamızı sağlar. Bunlar “bazen”, “bazı x kişileri, ama bazı y kişileri”, “her zaman değil” ve benzeri türden niceleyicilerdir.
Bununla birlikte iyimser olmak için bir neden var. Karmaşıklık genel olarak hâlâ alternatif bir bilimdir; başka bir deyişle, henüz olağan bilim hâline gelmekten uzaktır. Elbette kurulu düzen karmaşıklık kuramını zaten biliyor. Ancak bilim ve felsefedeki başka alanlarda yaptığı gibi onu kendi bünyesine katmayı henüz başaramadı. Özetle, 1960’lardan bu yana dünya giderek karmaşıklaştı ve bunun sonucunda yeni yaklaşımlar, kuramlar, anlambilimler ve bakış açıları ortaya çıktı. Evet, yeni toplumsal ve siyasal eylem biçimleri de.
Yapay zekâ, bilinç ve insanın istisnailiği
Biraz da yapay zekâ meselesini konuşalım istiyorum. Bilincin, biyolojik bir vakıa olduğunu daha doğrusu bilincin “kanlı canlı” bir organizmaya ihtiyaç duyduğunu varsayıyoruz ve bu temelde de yapay zekanın otantik ve hakiki bir bilince sahip olamayacağına hükmediyoruz. Bu doğalcı bir bilinç anlayışı değil mi? Bilincin, canlı bir organizmayı gereksindiğine ilişkin analitik bir argümanımız var mı sizce? Bir diğer mesele de belirlenim meselesi. Bilincin; değişkenleri belirlenmiş, sentetik bir nesne ya da bir başka deyişle bir yazılım olamayacağını düşünüyoruz. Bu önermeye ilişkin bir argümanımız var mı peki? Bugün canlı bir organizmada vuku bulan doğal bilinçlerin de, yani hayvanların ve insanların bilişsel sistemlerinin de açıklanabileceğini varsayan fizikalist teoriler var. Gelgelelim yapay zeka söz konusu olunca bilincin hem spontan ve hem de doğal olması gerektiğini varsayıyoruz. Sizce yapay zekaya doğalcı olmayan bir felsefi eleştiri getirmek mümkün değil mi?
Modern bilimin bütün anlatısı bütünüyle yanlıştır. Bu anlatı aşağıdaki şemayla özetlenebilir:
Bu şema, başlangıçta fiziğin bulunduğunu; ardından inorganik kimyanın geldiğini; inorganik kimyadan organik kimyanın türediğini; bunun ardından biyolojinin, sonra kültürün ve en sonunda da her bir insanın ortaya çıktığını söyler.
Bu anlatı birkaç nedenle açıkça yanlıştır. İlk olarak, bir yanda abiyotik sistemler ya da olguların, diğer yanda biyotik sistemlerin bulunduğunu varsayar. İkinci olarak, yaşam ve bilinç epifenomenler, yani ikincil yan olgular olarak kavranır. Bu son derece kaygı vericidir. Toplumsal, siyasal ve insani sonuçları felakettir. Gerçekten de bunun olası bir yorumu, şirketlerin, orduların, devletlerin ve kiliselerin kalıcı ve zorunlu; insanların ise geçici ve gelip geçici olduğudur. Üçüncü olarak, bilim ve felsefe bugüne kadar önceki şemada gerçekten önemli olan şeyi, yani okları, başka bir deyişle geçişleri açıklayabilmiş değildir. Oklar her zaman yalnızca varsayım olarak kalmıştır. Son olarak, bu şema geçmişte hiçbir zaman var olmamıştır; modernitenin icat ettiği bir anlatıdır. (Yine, başka kültürlerin, toplumların ve uygarlıkların Batı’dan oldukça farklı anlatıları vardır.)
Yapay zekâ sorununu ve onunla birlikte bilinç sorununu doğru biçimde ele alabilmek için bir dolambaçlı yola başvurdum. Bana göre bilinç, karşıolgusal bir olgudur; yani mümkün olan kadar mümkün olmayanı da tasarlamamıza ve bunlara yönelmemize imkân verir. (Parantez içinde belirteyim: Karmaşıklık, yalnızca olasılıksal olandan çok daha fazlası ve ondan çok farklı olan, olanaklılıkçı (possibilistic) bir zihin durumunu gerektirir. Aradaki fark şudur: Bir olanak nicelendirilebildiğinde —ki bu matematiksel, istatistiksel ya da hesaplamalı olmak üzere üç yolla yapılabilir— olasılık olarak adlandırılır. Ancak her olanak nicelendirilemez.)
1970’lerden bu yana birçok alanda bilgi, bilim ve epistemolojinin doğallaştırılması biçiminde son derece ilginç bir eğilime tanık oluyoruz. Bir yandan beden, zihnin bir tezahürüdür; diğer yandan yalnızca insanlar gibi değil, esas olarak doğanın kendisi gibi düşünmeyi de öğrenebiliriz. Bu eğilim günümüzde öncü düşünceyi karakterize etmektedir. Sonuç olarak, yukarıda sözü edilen şema yalnızca bütünüyle yanlış kabul edilmekle kalmıyor, aynı zamanda düzeltiliyor.
Bu eğilimin kendini gösterdiği yollardan biri Yeni Biyoloji’dir. Bunun bazı kolları epigenetik, mikrokimerizm, simbiyoz ve holobiyontlardır. Sonuç olarak zihin ile beden arasındaki ilişki oldukça farklı bir bakış açısından yeniden değerlendirilmektedir. Buradan hareketle yapay zekâ sorusu da aynı şekilde yeniden ele alınmalıdır. Radikal bir ifade kullanmama izin verin: Aynı durum yapay yaşam (A-Life) için de geçerlidir. Özetle, insanın istisnailiği düşüncesi bugün artık savunulamaz durumdadır. İşte en iyi hâliyle karmaşıklık budur.
Eğitimden öğrenmeye, öğrenmeden bilgeliğe
Platon’dan Kant’a, Ivan Illich’in Okulsuz Toplum‘dan Ranciere’in Filozof ve Yoksulları‘na, Paolo Freire’in Ezilenlerin Pedagojisi‘nden Spivak ve Garces’in tartıştığı özgürleştirci ve yavaş eğitim modeline varana değin eğitim, felsefenin ve kültürün en önemli meselelerinden biri olmuştur. Peki tüm dünyada eğitim sistemlerinin çatırdadığı bir dönemde siz nasıl bir pedagoji, ya da bir başka deyişle nasıl bir öğretme ve öğrenme biçimi öneriyorsunuz?
Gerçekten de bu doğrultuda çalışıyorum. Geçmiş, eğitimin tarihidir. Eğitim geçmişte de bugün de dikeylik, tek yönlülük, ezber, telkin, öğretme ve insanmerkezcilik gibi bazı özelliklerle tanımlanmıştır. Eğitim geleneğinde insanlar, insanlardan öğrenmiş ve insanlara öğretmiştir. Bu tarih artık geride kalıyor.
Bugün eğitim, öğrenmeye dönüşmektedir. Öğrenmenin belirgin özelliklerinden biri insanmerkezci olmayan bir bakış açısıdır. Örneğin insan hayvanlar ve insan dışı hayvanlar bulunduğunu öğrenmiş durumdayız. Artık dağlardan, bitkilerden, hayvanlardan, bakterilerden, nehirlerden ve bulutlardan da öğrenebileceğimizi yeniden keşfettik. Öğrenme, farklılıklar içerse de yatay bir süreçtir. Dahası, her birimiz her zaman ve her yerde farklı biçimlerde öğreniriz. Hiç kimse aynı şekilde iki kez öğrenmez.
Ancak bugün hızla geçmişe gömülüyor. Gelecek artık eğitim ya da öğrenmeyle değil, bilgelikle ilgili. (Karmaşıklık bilimlerinin yaşam bilimleri olduğunu hatırlayalım.) Yaşamak için iyi bir eğitime, iyi bir bilime ve araştırmaya, iyi sanatlara ve felsefeye, iyi bir teknolojiye ve politikalara ihtiyacımız var. Ancak bunların hiçbiri tek başına yeterli değil. Yaşamak, yani iyi yaşamak ve nasıl yaşanacağını bilmek için hepimizin biraz bilgeliğe ihtiyacı var. Sorun şu ki bilgelik öğretilemez; ancak öğrenilebilir.
Gerçekten de hiçbir türden bilgelik okulu yoktur. Bilgeliğe ilişkin müfredatlar ve programlar, hele ki bilgelik öğretmenleri ya da profesörleri bulunmaz. Bazılarımız bilge kadınlarla ya da erkeklerle karşılaşma konusunda şanslı olmuştur veya gelecekte şanslı olacaktır. Bilge bir kadın ya da erkek, “yap”, “et”, “git” ve benzeri şeyler söylemez. Bunun yerine öneride bulunur, davet eder ve insanların kendi sonuçlarını çıkarmalarına imkân tanır.
Mesele, bütün insanların bilge olması gerektiği değildir. Bu, herkesin garson, polis, avukat ya da sporcu olması gerektiğini iddia etmek kadar saçma olurdu. İnsanlık tarihinde ilk kez bilge insan topluluklarının oluşması olasılığı ve bu yöndeki meydan okumayla karşı karşıyayız.
Geçmişte, örneğin bir şaman, yeni bir şaman olması için genç bir kız ya da erkek seçerdi. Sıradan bir doktora eğitimi ortalama beş yıl sürer. Şaman olmak ise en az on iki yıl alır. (Bu konuda iyi bir literatür var.) İnsanlık, bilge kadın ve erkek toplulukları oluşturma meydan okuması ve olasılığıyla daha önce hiç karşılaşmadı. Bana göre önümüzde beliren ufuk budur. Kolayca görebileceğimiz gibi bu, doğmakta olan yepyeni bir uygarlığa karşılık geliyor. İyimser olmak için bir neden daha.
[1] Diyalojik ilke (Principe dialogique): Birbirine karşıt görünen unsurlar aynı gerçeklik içerisinde birlikte varolabilirler. Örneğin düzen ve düzensizlik, hem karşıt hem de birbirini tamamlayan süreçlerdir. Özyinelemeli döngü (Principe récursif): Bir sürecin ürünleri, o süreci yeniden üreten nedenlere dönüşebilir. Örneğin toplum bireyleri üretirken bireyler de toplumu üretir. 3. Hologramatik ilke (Principe hologrammatique): Yalnızca parça bütünün içinde bulunmaz, bütün de belirli biçimlerde parçanın içinde bulunur. Örneğin dil, kültür ve toplum bireyin düşüncesinde ve kimliğinde mevcuttur. Bkz: Edgar Morin, Introduction à la pensée complexe. Paris: ESF Éditeur, 1990.
[2] Carlos Eduardo Maldonado, (2009). “La complejidad es un problema, no una cosmovisión.” Revista de Investigaciones UCM, 9(13), 42–54.
Ulaş Bager Aldemir hakkında
21 Haziran 1994’te, Ankara’da doğdu. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Felsefe Bölümü’nden Dünyanın Fenomenolojisi: Edmund Husserl’de Algılanan Dünyanın Statüsü adlı lisans bitirme teziyle mezun oldu. Çeşitli yayınevlerinde ve dergilerde bağımsız editörlük yapan Aldemir, Avrupalı filozofların hayat hikayelerini kayda geçirmeyi hedefleyen uluslararası kültürel bellek projesi Geçmiş Gelecektir‘in direktörüdür.