Ermənistan hökumətinin noyabrın 12-də parlamentin növbədənkənar iclasını çağırmaq və həmin iclasda səhmdar cəmiyyətlərin fəaliyyətini nizamlayan qanunvericiliyə dəyişiklik etmək, bu dəyişikliklərin müzakirəsini isə sürətli prosedurla həyata keçirmək təklifi arxasında daha böyük siyasi seçim görünür. Bu seçimin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, rəsmi İrəvan TRİPP-i diplomatik razılaşmadan işlək iqtisadi mexanizmə çevirməyə çalışır.
Hökumətin təklif etdiyi prosedur tələsikliyin miqyasını göstərir. Yeddi qanun layihəsindən ibarət paketin birinci və ikinci oxunuşlarda müzakirəsi, ikinci oxunuşun birincidən sonrakı 24 saat ərzində keçirilməsi nəzərdə tutulur. Yazılı təkliflərin təqdimi və komissiya rəhbərinin rəyi üçün cəmi üç saat ayrılması təklif olunur. Dəyişikliklər Ermənistanın ratifikasiya etdiyi beynəlxalq müqavilələr əsasında yaradılan və dövlətin ən azı 25 faiz paya malik olduğu şirkətlər üçün daimi hüquqi mexanizm formalaşdırmalıdır.
Bu təşəbbüsün siyasi mənası ondan ibarətdir ki, Paşinyan hökuməti beynəlxalq tərəfdaşla razılaşdırdığı şirkət modelini daxili korporativ qaydalara uyğunlaşdırmaq istəyir. Başqa sözlə, danışıqlar masasında əldə olunan razılaşmanın icra mərhələsində hüquqi maneələrlə qarşılaşmasını qabaqlamağa çalışır.
Xatırladaq ki, Ermənistan parlamentinin ratifikasiya etdiyi TRİPP çərçivə sazişinə görə, yaradılacaq inkişaf şirkətində Ermənistanın payı 26 faiz, ABŞ tərəfinin payı isə 74 faiz olacaq. Şirkət ilkin olaraq 49 il müddətinə inkişaf və istismar hüquqları alacaq, əməkdaşlıq növbəti 50 ilə uzadılarsa, Ermənistanın payı 49 faizə qədər artacaq. Beləliklə, ümumi qayda kimi təqdim edilən mexanizm konkret layihənin şərtlərinə uyğunlaşdırılır və həmin layihənin şirkət strukturunu da əhatə edir. Bununla belə, pay bölgüsü özlüyündə bütün idarəetmə səlahiyyətlərini müəyyənləşdirmir: nizamnamə və səhmdarlar sazişinin məzmunu da həlledicidir. Xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın sözlərinə görə, məhz bu iki sənəd hələ razılaşdırılmayıb.
Layihənin əvvəl ictimai müzakirəyə çıxarılmış variantına dair məlumatlarda müəyyən şirkət əməliyyatlarının satınalma qanununun tətbiqindən kənarda qalması, rəqabət və dövlət–özəl tərəfdaşlığı qaydalarından istisnalar, eləcə də korporativ idarəetmədə xüsusi tənzimləmələr nəzərdə tutulduğu bildirilir. Yekun paketdə bu müddəalar saxlanarsa, şirkətə daha çevik fəaliyyət imkanı verilə bilər.
Həmçinin Paşinyan hökumətinin birgə şirkətin yaradılmasını gözləmədən layihələndirməyə başlamaq niyyəti daha praktik addım kimi görünür. Baş nazir noyabrın 2-də dəmir yolu, avtomobil yolu və elektrik ötürücü xətlər üzrə layihə işlərinin sifarişinə başlanacağını, görülmüş işlərin sonradan TRİPP inkişaf şirkətinə veriləcəyini bildirib. Bu yanaşma şirkətin təşkilati hazırlığı ilə texniki hazırlığın paralel aparılmasını nəzərdə tutur.
Paşinyanın açıqlamasına görə, TRİPP-ə Nrnadzor–Karçevan dəmir yolu, həmçinin həmin ərazidəki avtomobil yolu və elektrik xətləri daxil olacaq, qaz və neft kəmərləri isə sonrakı mərhələdə müzakirə ediləcək. Dəmir yolunun sovet dövründəki marşrutla, Araz çayı boyunca keçəcəyi artıq məlumdur. Avtomobil yolunda isə Baş nazirin müavini Mher Qriqoryanın etirafına görə, keçilməsi çətin hissələr var və layihə həlləri yolun rəqabətqabiliyyətliliyini təmin etməlidir.
Hüquqi prosedurların və layihələndirmənin paralel aparılması gecikmə riskini azalda bilər. Lakin tam istismar üçün maliyyələşmə, tikinti, sərhəd-keçid infrastrukturu, təhlükəsizlik və qonşu sahələrin hazırlığı uzlaşdırılmalıdır. Avtomobil yolu ilə dəmir yolunun eyni vaxtda açılması da zəruri deyil; mərhələli istismar ayrıca texniki və siyasi razılaşma tələb edə bilər. Qeyd edək ki, ilkin proqnozlarda sahədə işlərin 2026-cı ilin ikinci yarısında başlayacağı bildirilirdi, Ermənistanın ABŞ-dakı səfiri Narek Mkrtçyan isə sentyabrda tikintinin 2027-ci ildə başlaya biləcəyini deyib. Azərbaycan tərəfində isə Prezident İlham Əliyev dəhlizin Azərbaycan hissəsinin 2027-ci ildə tamamlanacağını bəyan edib. Bu fon Ermənistan üzərində əlavə vaxt təzyiqi yaradır.
Bu məsələdə Paşinyan hakimiyyətinin tələsməsini əsasən iqtisadi amillərlə izah etmək olar. Paşinyan TRİPP-i Ermənistanın xarici nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi vasitəsi kimi təqdim edir. Onun “blokadanın aradan qaldırılması” ifadəsi hökumətin siyasi qiymətləndirməsidir; layihənin konkret iqtisadi faydası isə açılan istiqamətlərdən, daşınma qiymətlərindən və sərhəd prosedurlarından asılı olacaq. Ermənistan üçün məqsəd yalnız tranzit haqqı toplamaq deyil, öz istehsalçı və ixracatçılarına əlavə bazar çıxışı yaratmaqdır. Xüsusən son dövrlər Ermənistan mallarına münasibətdə Rusiyanın tətbiq etdiyi sanksiya və məhdudiyyətlər kontekstində bu məsələ daha da aktuallaşır. Paşinyanın özü də etiraf edib ki, investorlar Rusiya Dəmir Yollarının idarəsində olan Yerasx–Axurik xəttini risk kimi görür və yükləri Ermənistan dəmir yolundan yan keçməklə daşımağın yollarını axtarır. Rusiya bazarına çıxışda yaranan məhdudiyyətlər və mövcud daşınma istiqamətlərindən asılılıq fonunda alternativ əlaqələrin əhəmiyyəti artır. Bununla belə, alternativ yol yalnız daşınma müddəti və ümumi xərc baxımından əlverişli olduqda biznes üçün real seçimə çevriləcək. Hökumət üçün əlavə iqtisadi maraq nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsinin investisiya mühitinə verə biləcəyi təsirdir. Lakin bu imkanın reallaşması investorların marşrutun davamlılığına, tariflərin proqnozlaşdırıla bilməsinə və müqavilə öhdəliklərinin icrasına etimadından asılı olacaq. Deməli, hüquqi sürətlənmə ilə yanaşı, uzunmüddətli fəaliyyətin aydın və sabit qaydalarının müəyyənləşdirilməsi də layihənin iqtisadi cəlbediciliyi üçün mühümdür. Bu baxımdan siyasi gözləntilərin iqtisadi nəticələrə çevrilməsi yük axınlarının formalaşmasını da tələb edir.
Hakim “Vətəndaş müqaviləsi” fraksiyasının parlamentdəki çoxluğu nəzərə alınarsa, paketin qəbulu çətinlik yaratmamalıdır. TRİPP çərçivə sazişi oktyabrın 28-də 63 lehinə, 32 əleyhinə səslə ratifikasiya edilib və onu yalnız hakim fraksiyanın deputatları dəstəkləyib. Müxalifət isə layihənin həm hüquqi tərəflərini, həm də təhlükəsizlik zəmanətləri məsələsini tənqid edir. Buna görə də 12 noyabr müzakirələrinin nəticəsinin deyil, gedişinin və tonunun daha maraqlı olacağı gözləniləndir.
Beləliklə, noyabrın 12-si Zəngəzur marşrutunun açılış günü olmayacaq. Lakin açılışın hüquqi əsaslarını müəyyən edə bilən qanunvericilik paketinin qəbul edilməsi gözləniləndir. Qanunvericilik paketinin qəbulundan sonra maliyyə, podrat və tikinti qərarları gələrsə, həmin tarix layihənin icrasında mühüm mərhələyə çevrilə bilər. Növbəti yoxlama nöqtələri səhmdarlar sazişinin və nizamnamənin imzalanması, şirkətin qeydiyyatı və ilk podrat müqavilələri olacaq. İrəvanın tələskənliyinin real çəkisini parlamentdəki səsvermədən sonra ayrılan vəsait, bağlanan müqavilə və sahədə başlayan işlər barədə veriləcək qərarlar göstərəcək.