Bu gün

Bu araşdırmada Donald Trampın və Vladimir Putinin İsraillə, nüfuzlu siyasi təşkilatlarla, dini icmalarla və «Xabad-Lubaviç» (Chabad-Lubavitch) hərəkatı ilə münasibətləri təhlil edilir. Əsas məqsəd bu əlaqələrin siyasi təsir, maraqlar toqquşması, gizli müdaxilə, yoxsa birbaşa idarəetmə xarakteri daşıdığını müəyyənləşdirməkdir.

Tədqiqat ABŞ-ın rəsmi hüquqi sənədlərinə, tarixi jurnalist araşdırmalarına, analitik mərkəzlərin hesabatlarına və ictimaiyyətə açıqlanmış diplomatik qərarlara əsaslanır. Xüsusi diqqət ABŞ-da İsraili dəstəkləyən siyasi təşkilatlarla İsrail hökumətinin maliyyələşdirdiyi təsir fəaliyyətləri, yəhudi dini qurumları və ayrı-ayrı siyasi fiqurlar arasındakı fərqlərə yetirilir.

Mövcud məlumatlar göstərir ki, Tramp İsrail hökumətlərinin mühüm prioritetləri ilə uzlaşan bir sıra siyasət qərarları qəbul edib, onun ailə üzvləri və administrasiyasının nümayəndələri müvafiq şəxsi və peşəkar əlaqələrə malik olublar. Putin isə Rusiyadakı “Xabad-Lubaviç” hərəkatı ilə bağlı nüfuzlu dini rəhbərliklə açıq münasibətlər qurub. Araşdırma həmçinin siyasi lobbiçiliyin və xarici hökumətlərin ictimai diplomatiya fəaliyyətlərinin müxtəlif maliyyə və hüquqi mexanizmlər vasitəsilə həyata keçirilə bildiyini göstərir.

Bununla belə, nəzərdən keçirilən mənbələr “Xabad-Lubaviç” hərəkatının, hər hansı digər yəhudi təşkilatının və ya vahid yəhudi şəbəkəsinin Trampa və ya Putinə birbaşa nəzarət etdiyini təsdiqləmir. Bu nəticə mövcud sübutların vəziyyətinə aiddir; o demək deyil ki, siyasi təsir, korrupsiya, gizli razılaşmalar və ya örtülü müdaxilə halları ümumiyyətlə mövcud ola bilməz...

I. Tramp və İsrail: siyasi xəttin uyğunluğu və alternativ izahlar

1.1. Trampın ilk prezidentlik dövründəki əsas qərarlar

Trampın İsraillə münasibətlərini araşdırmaq üçün bir sıra mühüm siyasi qərarlar əsas götürülə bilər.

6 dekabr 2017-ci il: Tramp ABŞ-ın Qüdsü İsrailin paytaxtı kimi tanıdığını elan etdi.

14 may 2018-ci il: ABŞ səfirliyi Qüdsdə fəaliyyətə başladı.

25 mart 2019-cu il: Tramp İsrailin Qolan təpələri üzərində suverenliyini tanıyan bəyannamə imzaladı.

2020-ci il: Onun administrasiyası İsraillə bir sıra ərəb dövlətləri arasında münasibətlərin normallaşdırılmasını nəzərdə tutan İbrahim sazişlərinin əldə olunmasına kömək etdi.

May 2018-ci il: Tramp administrasiyası ABŞ-ın 2015-ci ildə İranla imzalanmış nüvə sazişindən — Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planından — çıxdığını elan etdi.

Bu hadisələr ABŞ-ın rəsmi sənədləri və həmin dövrdə yayımlanmış jurnalist materialları ilə təsdiqlənir. Konqresin Araşdırma Xidmətinin ABŞ-İsrail münasibətlərinə dair hesabatları hərbi, diplomatik və siyasi əlaqələrin daha geniş mənzərəsini təqdim edir.

Bu qərarlar İsrail hökumətlərinin mühüm prioritetləri ilə siyasi uzlaşmanı göstərir. Lakin onların heç biri öz-özlüyündə İsrail rəsmisinin, donorun, lobbi təşkilatının və ya dini qurumun Trampa həmin qərarları qəbul etdirdiyini sübut etmir…

1.2. Bu siyasi uzlaşmanı necə izah etmək olar?..

Ən azı beş mümkün amil araşdırılmalıdır:

-Trampın şəxsi siyasi və ideoloji baxışları.

-Respublikaçıların seçici bazası, o cümlədən İsraili dəstəkləyən yevangelist xristianlar.

-Siyasi lobbi təşkilatları və ayrı-ayrı donorlar.

-Administrasiya rəsmilərinin, ailə üzvlərinin və diplomatik müşavirlərin tövsiyələri.

-ABŞ-ın hərbi əməkdaşlıq, regional təhlükəsizlik, İranın nüfuzunun məhdudlaşdırılması və digər məsələlərlə bağlı strateji maraqları…

Bu amillər bir-birini istisna etmir, əksinə, eyni vaxtda təsir göstərə bilər. Onların konkret qərarlardakı nisbi rolunu müəyyənləşdirmək üçün daxili memorandumlar, yazışmalar, görüş protokolları, maliyyə hesabatları, şahid ifadələri və hadisələrin iştirakçıları tərəfindən verilmiş açıqlamalar araşdırılmalıdır.

Sadəcə bir qərarın İsrailin maraqlarına uyğun olması əsasında Trampın kənardan idarə olunduğu qənaətinə gəlmək elmi və jurnalist baxımından əsaslı olmazdı...

1.3. Cared Kuşner və İvanka Tramp

Cared Kuşnerin Trampın ilk administrasiyasındakı fəaliyyəti xüsusi diqqətə layiqdir. O, Yaxın Şərq diplomatiyasında, o cümlədən İbrahim sazişlərinin əldə olunmasına aparan proseslərdə iştirak edib. Trampın qızı İvanka isə Kuşnerlə ailə qurmazdan əvvəl pravoslav yəhudiliyini qəbul edib.

“Jewish Telegraphic Agency” agentliyinin 2017-ci ildə dərc etdiyi və “Haaretz” nəşrinin məlumatlarına istinad etdiyi materialda Donald Tramp Fondunun və Çarlz və Seryl Kuşner Ailə Fondunun “Xabad” qurumlarına etdiyi xeyriyyə ianələri barədə məlumat verilib.

Bu faktlar ailə, dini kimlik, xeyriyyəçilik və peşəkar fəaliyyət sahələrində əlaqələrin mövcudluğunu göstərir. Lakin onlar “Xabad”ın Kuşneri hökumət vəzifəsinə gətirdiyini, onun diplomatik qərarlarını müəyyənləşdirdiyini və ya ailə əlaqələri vasitəsilə Trampa nəzarət etdiyini sübut etmir…

Əsas məsələ hər hansı konkret ianə, şəxsi münasibət və ya maliyyə marağı ilə konkret siyasi qərar arasında sübut edilə bilən əlaqənin olub-olmamasıdır. Belə əlaqə araşdırılmalı, əvvəlcədən fərz edilməməlidir.

II. ABŞ-da İsrailyönlü lobbiçilik və xarici hökumətlərin təsir fəaliyyəti

2.1. “AIPAC” və daxili siyasi lobbiçilik

Amerika-İsrail İctimai Əlaqələr Komitəsi — “AIPAC” — ABŞ-da fəaliyyət göstərən və Vaşinqtonun İsraillə münasibətlərinin möhkəmləndirilməsini müdafiə edən siyasi lobbi təşkilatıdır. Onun fəaliyyəti müəyyən edilə bilən məqsədləri, rəhbərliyi, tərəfdarları və siyasi təşəbbüsləri olan təşkilatın fəaliyyəti kimi araşdırılmalıdır.

“AIPAC”-ın fəaliyyətini İsrail dövlətinin özünün fəaliyyətindən fərqləndirmək vacibdir.

Amerika təşkilatları üzvlərinin və donorlarının siyasi baxışlarına uyğun olaraq İsraillə yaxın münasibətləri müdafiə edə bilərlər. Xarici hökumətin tapşırığı ilə həyata keçirilən ictimai əlaqələr və lobbiçilik fəaliyyəti isə fərqli hüquqi və hesabatlılıq məsələləri doğurur.

ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin izahına görə, Xarici Agentlərin Qeydiyyatı haqqında Qanun — “FARA” — xarici prinsipialın adından fəaliyyət göstərən müəyyən şəxslərdən və qurumlardan müvafiq fəaliyyətləri, əlaqələri və maliyyə məlumatlarını açıqlamağı tələb edir. Qanunda istisnalar da nəzərdə tutulur və konkret tələblərin tətbiqi işin faktiki hallarından və müvafiq hüquqi normalardan asılıdır.

Buna görə də İsraili dəstəkləyən hər bir təşkilatı xarici agent hesab etmək, yaxud “FARA” üzrə qeydiyyatdan keçməyən hər bir təşkilatın mütləq qanunsuz fəaliyyət göstərdiyini iddia etmək düzgün deyil.

2.2. İsrail hökumətinin maliyyələşdirdiyi ictimai diplomatiya...

Bu mövzuda diqqətəlayiq yeni mənbələrdən biri “Quincy Institute for Responsible Statecraft” analitik mərkəzinin 24 iyul 2026-cı ildə dərc etdiyi “The Eighth Front: Inside Israel’s $1 Billion Influence Campaign” — “8-ci cəbhə: İsrailin bir milyard dollarlıq təsir kampaniyasının pərdəarxası” adlı hesabatıdır.

Hesabat İsrail hökumətinin maliyyələşdirdiyi ictimai diplomatiya fəaliyyətlərini, müqavilələri, “FARA” çərçivəsində qeydiyyata alınmış xarici agentləri və ABŞ ictimaiyyətinə yönəlmiş təsir təşəbbüslərini araşdırır.

Hesabatın müəllifi Nik Klivlend-Stout 2023-cü ilin oktyabrından etibarən İsrail hökumətinin ictimai diplomatiya fəaliyyətlərinə birbaşa xərclərinin bir milyard dolları keçdiyini təxmin edir. Hesabatda həmin dövrdə “FARA” çərçivəsində izlənilə bilən fəaliyyətlər üzrə 100 milyon dollardan artıq xərclə bağlı qiymətləndirmə də yer alır. Bunlar müəllifin hesablamalarıdır; müstəqil auditlə təsdiqlənmiş yekun məbləğlər kimi təqdim edilməməlidir.

Hesabat İsrail hökumətinin maliyyələşdirdiyi fəaliyyətlərlə Amerika donorlarının vəsaiti hesabına işləyən ABŞ-ın İsrailyönlü təşkilatlarını fərqləndirir. Araşdırma baxımından bu fərq mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Xarici təsir kampaniyasının mövcudluğu, belə bir kampaniya sənədlərlə təsdiqləndikdə, ABŞ prezidentinin həmin kampaniyanın birbaşa nəzarəti altında olması demək deyil. Bu, konkret kanallar vasitəsilə ictimai rəyə və ya siyasi qərarlara təsir göstərmək cəhdinin mövcudluğunu sübut edir...

2.3. Yevangelist xristianların siyasi rolu...

ABŞ-da İsraili dəstəkləyən siyasi qüvvələr arasında yevangelist xristianlar da mühüm yer tutur. Onların mövqelərinə dini mətnlərin şərhi, siyasi kimlik, təhlükəsizlik məsələlərinə münasibət və seçki maraqları təsir göstərə bilər.

Bu amil İsrail siyasətini yalnız yəhudi təşkilatlarının fəaliyyəti ilə izah etməyin natamam olduğunu göstərir. Müxtəlif qruplar fərqli səbəblərdən eyni siyasi qərarı dəstəkləyə, siyasətçilər isə onlardan hər hansı birinin birbaşa tabeliyində olmadan həmin qrupların mövqelərini nəzərə ala bilərlər.

Buna görə də ABŞ-ın İsrail siyasətini araşdırarkən dini icmalar, donorlar, lobbi təşkilatları və milli təhlükəsizlik institutlarından ibarət daha geniş siyasi koalisiya nəzərə alınmalıdır...

III. Putin və İsrail: vahid ittifaqdan daha mürəkkəb strateji münasibətlər

3.1. Rusiyanın İsrail və İranla münasibətləri

Rusiyanın İsraillə münasibətləri Moskvanın daha geniş Yaxın Şərq siyasəti, İranla əlaqələri, Suriyadakı

maraqları və ərəb dövlətləri ilə diplomatik münasibətləri kontekstində formalaşır. Bunun əyani nümunələrindən biri 13 iyun 2025-ci ildə baş verib. “Reuters” agentliyinin məlumatına görə, İsrail-İran qarşıdurması zamanı Putin İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu və İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla ayrı-ayrılıqda telefon danışıqları aparıb. Putin İran prezidentinə İsrailin hərəkətlərini pislədiyini bildirib, Netanyahu ilə söhbətində isə diplomatik həll yolunun vacibliyini vurğulayıb.

Bu hadisə göstərir ki, Moskva qarşıdurmanın hər iki tərəfi ilə diplomatik əlaqələrini qoruyub saxlayır, eyni zamanda onlara fərqli siyasi mesajlar verir.

Bu, İsrailin Putinə nəzarət etdiyini sübut etmir. Eyni qaydada, Rusiyanın İranla münasibətləri də Tehranın Putini idarə etdiyini göstərmir. Daha əsaslı izah budur ki, Rusiya mürəkkəb regional şəraitdə öz diplomatik və strateji məqsədlərinə uyğun siyasət yürüdür.

3.2. Kreml və ravvin Berel Lazar…

Ravvin Berel Lazar Rusiyada fəaliyyət göstərən və “Xabad-Lubaviç” hərəkatı ilə bağlı olan nüfuzlu yəhudi dini rəhbərlərindən biridir. Onun Putinlə və Rusiya dövlət institutları ilə açıq münasibətləri olub.

“Jewish Telegraphic Agency” 2007-ci ildə Lazarın Putinə açıq dəstəyini, 2008-ci ildə isə “Xabad”la bağlı qurumların Kreml ilə münasibətlərini işıqlandırıb.

Bu materiallar Lazarın siyasi hakimiyyətlə ictimai əlaqələrini və dini-siyasi münasibətlərin mövcudluğunu təsdiqləyir. Lakin onlar Lazarın Putin üzərində qərarverici səlahiyyətə malik olduğunu sübut etmir.

Mövcud münasibətləri bir neçə mümkün amillə izah etmək olar:

Dini rəhbərlər öz icmalarının və dini qurumlarının hüquqlarının qorunması, dövlət tərəfindən tanınması və fəaliyyət imkanlarının genişləndirilməsi üçün hakimiyyətlə əlaqələr qururlar.

Dövlətlər tanınmış dini nümayəndələrlə münasibətlər yaratmaqda maraqlı ola bilərlər.

Dini rəhbərlərin açıq siyasi dəstəyi hakimiyyətin ictimai legitimliyinə töhfə verə bilər.

Ayrı-ayrı dini liderlər hökumətin müəyyən siyasətini səmimi şəkildə dəstəkləyə bilərlər.

Mövcud mənbələr bu izahlardan hansının bütövlükdə üstünlük təşkil etdiyini müəyyənləşdirməyə imkan vermir.

Dini qurumla Rusiya dövləti arasındakı güc nisbəti də nəzərə alınmalıdır. Dini liderin Kremlə yaxınlığı onun dövlətə nəzarət etməsinin deyil, əksinə, dövlətin dini qurumlara tanınma və siyasi çıxış imkanları vermək gücünün göstəricisi də ola bilər…

IV. “Xabad-Lubaviç”: dini hərəkat, yoxsa siyasi idarəetmə strukturudur?..

(Bu haqda VI hissənin davamında)