Çin necə inanılmaz sürətlə avtomobil sənayesinin supergücünə çevrildi?

Lakin belə ssenari dünyanın ən sürətlə böyüyən iqtisadiyyatına maneəsiz çıxış əldə etməyə çalışan ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi ölkələr qrupunu qane etmirdi. Nəticədə Çin nümayəndələri idxal avtomobillərinə tətbiq olunan gömrük rüsumlarını beş il ərzində mərhələli şəkildə 25%-ə endirməyə razılaşdılar. Həmin vaxt təxminən 1,8 milyon insanın çalışdığı avtomobil sənayesinin məhvə məhkum olduğuna hamı əmin idi.

Amma 25 il sonra mənzərə tanınmaz dərəcədə dəyişib. İndi artıq Qərb hökumətləri öz avtomobil istehsalçılarını Çindən gələn idxalın artan təhlükəsindən qorumağın yollarını tələsik axtarırlar.

Çinin özündə onlarla milli avtomobil markası və yüzlərlə yeni, yaxud yenilənmiş model meydana çıxıb. Onların əhəmiyyətli hissəsini elektromobillər və elektrik şəbəkəsindən enerji doldurulan hibridlər təşkil edir. Bu avtomobillərin payına ölkədəki bütün avtomobil satışlarının yarısı düşür. ABŞ-də isə elektromobillər və şarj edilə bilən hibridlər yeni avtomobil satışlarının cəmi 7,4%-ni təşkil edir.

Bu gün Çin yollarında avtomobil sürmək heyrətamiz innovasiyaların və geniş seçimin nümayişinə şahid olmaq deməkdir. Bunun fonunda ABŞ və Avropa sanki illərlə qabaqcıl avtomobil texnologiyalarından təcrid olunmuş, sanksiyalar altında yaşayan iqtisadiyyatlara bənzəyir.

Yollarda müxtəlif forma və ölçülərdə elektromobillər səssizcə hərəkət edir. Onlar sürücüyə yardım və qəzaların qarşısının alınması sistemlərinin çoxsaylı sensorları ilə təchiz olunub. Eyni zamanda əl hərəkəti ilə açılan qapıları, arxa oturacaqlarda masaj funksiyası və filmləri avtomobildən kənarda proyeksiya edə bilən multimedia sistemləri olan lüks krossoverlər də var.

Dünyanın ən böyük elektromobil satıcısı olan, Şençjendə yerləşən BYD Co. şirkətinin yeni modellərindən biri isə hətta damına quraşdırılmış dronla təchiz edilib. Bu, nəyə lazımdır? Əslində, belə bir imkanın olması üçün mütləq səbəb lazımdırmı?

Çinin qəfil texnoloji sıçrayışı bir sıra amillərlə, o cümlədən dövlətin avtomobil istehsalçılarına genişmiqyaslı dəstəyi və subsidiyaları ilə izah olunur. Bu praktika Çin avtomobillərinin idxalını bloklayan ABŞ kimi ölkələrlə davamlı mübahisələrə səbəb olur.

Lakin bundan heç də az əhəmiyyət daşımayan başqa amil də var: 2009-cu ildən dünyanın ən böyük avtomobil bazarı olan Çinin daxili bazarının nəhəng həcmi və amansız rəqabət. Burada həm tanınmış nəhənglər, həm də yeni şirkətlər alıcıların diqqətini və satışlarını qorumaq üçün avtomobillərin yürüş ehtiyatını daim artırmalı, yeni funksiyalar tətbiq etməlidirlər.

Bu, tam mənası ilə kapitalist rəqabətidir. Elektromobillər, hibridlər və «Temu-dan alınmış Range Rover» ləqəbini qazanmış Jaecoo 7 kimi benzin mühərrikli modellər istehsal edən Chery Automobile Co. şirkətinin icraçı vitse-prezidenti Çjan Quybin Çin dilində «ən güclü olan sağ qalır» mənasını verən ifadə ilə bazardakı vəziyyəti təsvir edir.

Daxili rəqabət o qədər sərtdir, xərclərinə diqqətlə yanaşan çinli istehlakçılar isə pul xərcləməkdə o qədər ehtiyatlıdırlar ki, bir çox yerli avtomobil istehsalçısının qiymətləri və mənfəət marjaları azalır. Nəticədə şirkətlərin dünya bazarında üstünlük uğrunda mübarizə aparmaqdan başqa demək olar ki, seçimi qalmır. Bu isə Stellantis, Volkswagen və Ford kimi çətinliklərlə üzləşən Amerika və Avropa avtomobil konsernləri üçün ciddi təhlükə yaradır.

Bloomberg-in məlumatına görə, 2016–2025-ci illər ərzində Çinin avtomobil ixracı doqquz dəfə artıb. BYD, Chery, Geely və 2024-cü ildə elektromobil bazarına daxil olmuş nisbətən yeni oyunçu, smartfon istehsalçısı Xiaomi kimi şirkətlər artıq Avropa, Kanada, Meksika və digər regionlara tədarüklərini artırırlar və ya bunu planlaşdırırlar.

«ABŞ-dən başqa, Çin avtomobillərini görmədiyim bir ölkənin adını çəkə bilmirəm», – deyə Çin avtomobil sənayesi haqqında nəşrə hazırlanan «Car Wars» kitabının müəllifi, avtomobil sənayesi üzrə məsləhətçi Maykl Dann bildirir.

Onun sözlərinə görə, Yaponiya, Avropa və ABŞ avtomobil istehsalçıları üçün «bu, ən yüksək təhlükə dərəcəsinə malik yanğındır».

Çinin elektromobil seqmentindəki liderliyi istehsal, akkumulyator texnologiyaları və robototexnika sahələrindəki bacarıqlarına, eləcə də Şençjen, Şanxay, Çendu və digər şəhərlərin ətrafında formalaşmış sıx təchizatçı və zavod şəbəkələrinə əsaslanır.

Şanxaydan təxminən 125 mil (200 kilometr) məsafədə yerləşən liman şəhəri Ninboda Zeekr 5G Intelligent Factory adlı «ağıllı» zavod Geely üçün hər gün təxminən min avtomobil yığır. Bunlar əsasən Zeekr markalı elektrik sedanları, minivenlər və krossoverlər, həmçinin konsernə məxsus Polestar və Volvo markalarının modelləridir.

Bir-biri ilə əlaqələndirilmiş istehsal sexlərində 885 çoxoynaqlı sənaye robotu avtomobil qapılarını və qanadlarını havaya qaldırıb fırladır, sonra onları motorlu platformalar üzərində konveyerlə hərəkət edən kuzovlara qaynaq edir. Maşınların işinə cəmi bir neçə nəfər nəzarət edir. Daha çox əməkdaş yalnız avtomobillərin fərdi tələblərə uyğunlaşdırıldığı və son tamamlama işlərinin aparıldığı sahələrdə çalışır.

Sexin mərkəzində «hēi dēng gōng chǎng» («qaranlıq zavod») yazılmış iri lövhə asılıb. Bu, müəssisənin qürur mənbəyidir: bütün bu mexaniki proseslər o qədər yüksək səviyyədə avtomatlaşdırılıb ki, istehsal işıqlar söndürülmüş vəziyyətdə də davam edə bilir.

Çinin avtomobil supergücünə çevrilməsi əslində təxminən 12 il əvvəl, Tesla Inc. yerli bazara daxil olanda başlayıb. Şirkət ilkin mərhələdə avtomobilləri Kaliforniyadan idxal edirdi. Fəaliyyətinə akkumulyator istehsalçısı kimi başlayan BYD isə 2009-cu ildən elektromobillər istehsal etsə də, ciddi uğur qazana bilmirdi.

Tesla avtomobilləri Pekin və Tyantszin kimi havanın çirklənməsindən əziyyət çəkən iri şəhərlərdə qısa müddətdə populyarlıq qazandı. Xüsusilə uşaqlarını çirkli havadan qorumaq istəyən imkanlı ailələr bu avtomobillərə üstünlük verirdilər. Onlar Tesla-nı salonun hava filtrlərinə və işlənmiş qaz buraxmamasına görə yüksək qiymətləndirirdilər.

Daha sonra, 2015-ci ildə Çin hökuməti sənayeni modernləşdirməyə və Pekinin bahalı və təhlükəli hesab etdiyi idxal neftindən asılılığı azaltmağa yönəlmiş onillik «Çində istehsal – 2025» proqramını təqdim etdi.

Sənəd qarşıdakı onillik üçün elektromobil satışlarına dair konkret hədəflər müəyyənləşdirirdi. Eyni zamanda daha geniş məqsəd qoyulmuşdu: akkumulyatorlardan və elektrik mühərriklərindən tutmuş oturacaq yastıqlarına qədər bütün istehsal zəncirinin ölkə daxilində qurulması.

Bu uzunmüddətli plan biznes və dövlət üçün bir növ səfərbərlik siqnalına çevrildi və əlaqələndirilmiş fəaliyyət dalğasına təkan verdi. Çin vençur fondları elektrik nəqliyyatı sahəsindəki startapları fəal şəkildə maliyyələşdirməyə, banklar güzəştli kreditlər verməyə başladılar. Regional hakimiyyət orqanları isə yeni sənaye zonaları üçün torpaq sahələri hazırlayır, dəniz körfəzlərini dolduraraq yeni ərazilər yaradır və zavodları cəlb etmək məqsədilə vergi güzəştləri uğrunda yarışırdılar.

Bu zavodlar arasında BYD və Geely Automobile Holdings Ltd. kimi şirkətlərin müəssisələri də var idi. Geely vaxtilə soyuducular üçün ehtiyat hissələri istehsal edirdi və yalnız 1997-ci ildə avtomobil biznesinə daxil olmuşdu.

«Məhz bu onillik plan bütün təchizat zəncirlərini həmin istiqamətə yönəlməyə məcbur etdi», – deyə Şençjendə yerləşən, elektromobil və avtomobil komponentləri istehsalçılarına sərmayə yatıran Snow Bull Capital investisiya şirkətinin baş direktoru Teylor Oqan bildirir.

«Bu, Qərbdə asanlıqla təkrarlamaq mümkün olmayan əlaqələndirilmiş fəaliyyətin bir hissəsidir».

Təxminən həmin dövrdə elektronika istehsalçısı Xiaomi-nin təsisçisi və baş direktoru, Bloomberg Billionaires Index-ə görə dünyanın 103-cü ən varlı insanı olan Ley Cün Kaliforniyada Tesla zavoduna baş çəkdi və özü üçün Model S aldı.

Bundan sonra o, bloqunda İlon Maskın «bizim qalanlarımızın yalnız xəyal edə biləcəyi işləri gördüyünü» yazdı.

Altı il sonra Donald Trampın birinci administrasiyası Xiaomi və bir sıra digər Çin şirkətlərini qara siyahıya daxil edərək amerikalıların onlara investisiya qoymasını qadağan etdi. Məhkəmələr qısa müddət sonra bu qadağanın tətbiqini dayandırdılar.

Bununla belə, yeni sanksiyaların Xiaomi-ni smartfon istehsalı üçün zəruri texnologiyalardan məhrum edə biləcəyindən ehtiyatlanan Ley biznesini şaxələndirmək və avtomobil bazarına daxil olmaq qərarına gəldi. O, avtomobil layihəsinə 10 milyard dollar yatıracağını açıq şəkildə vəd etdi və layihəyə şəxsən rəhbərlik edəcəyini bildirdi.

Bu payızın yağışlı iş günlərindən birinin axşamında 3600 müştəri, Xiaomi əməkdaşı və jurnalist Pekin Olimpiya Parkının konqres zalına toplaşmışdı. Onlar bu qərarın ən yeni nəticələrini görmək istəyirdilər.

Kostyum və qalstuk geyinmiş Ley 45 dəqiqə ərzində şirkətin yeni çipləri, planşetləri və qatlanan smartfonları haqqında danışdı. Sonra qalstukunu çıxardı, daha emosional danışmağa başladı və növbəti iki saatı SkyNomad-a həsr etdi.

SkyNomad başlanğıc qiyməti 209 900 yuan, yaxud təxminən 31 500 dollar olan iri hibrid krossoverlər ailəsidir.

Leyin çıxışı və pərəstişkarlarının coşqulu reaksiyası Silikon Vadisinin ən parlaq dövrlərini xatırladırdı.

Zalda yalnız Çin bazarı üçün hazırlanmış funksiyalar nümayiş etdiriləndə böyük coşqu yaşanırdı. Bunlara səsli əmrlərə avtomobilin ekranında mimikalarla reaksiya verən daxili süni intellekt köməkçisi, elektrik enerjisi və benzinlə birlikdə təxminən 1500 kilometr yürüş ehtiyatı, həmçinin Xiaomi planşetləri, smartfonları və məişət texnikası ilə tam inteqrasiya olunan multimedia sistemi daxil idi.

Lakin ən gur alqışları damında açılıb-yığılan modul olan versiya qazandı. Düyməyə basıldıqda avtomobilin damında şüşələrlə əhatə olunmuş yaşayış sahəsi açılır.

Gurultulu alqışlar altında Ley qürurla dedi: «Təsəvvür edin, yuxarıda oturmusunuz, yüngül küləyi hiss edirsiniz və mənzərəni seyr edirsiniz. Bu, insanı inanılmaz dərəcədə rahatladır».

Bütün bunlar zəif tələb və Tramp administrasiyasının sərt müqaviməti fonunda avtomobillərin elektrikləşdirilməsi planlarını ciddi şəkildə ixtisar etmiş Qərb avtomobil konsernləri üçün nəhəng təhlükə yaradır.

Avtomobil zavodlarındakı iş yerlərini qorumağa məcbur olan siyasətçilər gömrük rüsumlarını artıra və ya Çin avtomobillərinin satışını tamamilə qadağan edə bilərlər.

Onlar həmçinin Çin Kommunist Partiyasının avtomobil sənayesinə verdiyi «genişmiqyaslı, hərtərəfli və çox vaxt qeyri-şəffaf subsidiyalar» barədə Ümumdünya Ticarət Təşkilatı kimi zəifləmiş beynəlxalq ticarət qurumlarına şikayət edə bilərlər. ABŞ ticarət nümayəndəsinin müavini Devid Bisbi 2024-cü ildə məhz belə etmişdi.

Lakin bu tədbirlərin heç biri Çin avtomobil sənayesinin güclənməsinin qarşısını həmişəlik ala bilməz.

Qərb ölkələri üçün başqa bir yol da var: Çin elektromobil ekosistemini öyrənmək və onu təkrarlamağa çalışmaq. Vaxtilə Çin şirkətləri onilliklər ərzində Amerikanın texnoloji həllərini mənimsəyərək oxşar yol keçmişdilər.

Lakin bunu etmək asan olmayacaq. Elektromobilin maya dəyərinin təxminən yarısı akkumulyatorun payına düşür. Dünyanın iki ən böyük akkumulyator istehsalçısı olan CATL və BYD isə Çində yerləşir.

Bununla belə, avtomobil sənayesinin bəzi yüksəkvəzifəli rəhbərləri artıq Çin sənayesinin uğurunun necə qurulduğuna ciddi maraq göstərirlər.

2024-cü ildə Ford-un baş direktoru Cim Farli mütəmadi olaraq Çin avtomobil zavodlarına səfər etməyə başladı. O, həmçinin korporativ araşdırma və sınaqlar üçün nəzərdə tutulan istisnadan istifadə edərək Xiaomi-nin elektrik sedanını ABŞ-yə gətirdi.

Daha sonra konfranslardan birində çıxış edən Farli Çinin elektromobil sahəsindəki tərəqqisini «indiyədək gördüyüm ən ayıldıcı mənzərə» adlandırdı.

Təsadüfi deyil ki, Ford bu yaxınlarda Fathom adlı dördqapılı, ortaölçülü elektrik pikapını təqdim edib. Yeni tip yığım xəttində istehsalı və 28 350 dollarlıq cəlbedici qiymətə satışı planlaşdırılan bu model Amerika avtomobil nəhənginin nəhayət başqalarının təcrübəsini mənimsəməyə başladığını göstərir.

Bununla belə, Çin avtomobil istehsalı yanaşmasının Amerika versiyasını sınaqdan keçirmək istəyən sürücülər yeni pikapın satışa çıxması üçün 2027-ci ilin sonuna qədər gözləməli olacaqlar.