Bakı, 3 noyabr, AZƏRTAC “İdarəolunan tənəzzül” ifadəsi son zamanlar Qərb mətbuatında getdikcə daha çox istifadə olunur. Məsələn, 2026-cı ilin yanvar ayında “The Guardian” qəzeti “The Leopard” aristokratları kimi Avropanın da “idarəolunan tənəzzül” strategiyasını təvazökarlıqla qəbul etdiyini iddia edən məqalə dərc etmişdi. Eyni ifadə Marko Rubionun Münxendəki çıxışında Avropanın “idarəolunan tənəzzül” seçimini tənqid etdiyi kontekstdə də xatırlanmışdı. Analitiklər, həmçinin Qərbi Avropada həyatın “idarəolunan tənəzzül dövrəsinə” çevrildiyini yazırlar. AZƏRTAC-ın müxbiri təhlükəsizlik üzrə ekspert və Qırğızıstanın Azərbaycandakı sabiq səfiri professor Kayrat Osmanaliyev ilə bu ifadənin son zamanlar gündəmə gəlməsi haqqında söhbət edib. Onun sözlərinə görə, Fransa və Almaniyadakı hazırkı iğtişaşlar bir simptomdur və olduqca dəqiqdir. Fransada oktyabr ayında təxminən 550.000 insanın iştirakı ilə baş verən etirazlar, azı 1200 nəfərin həbs olunması və bələdiyyə binalarının yandırılması, eyni zamanda, Almaniyanın 30 şəhərində keçirilən etirazlar, o cümlədən Frankfurtda silah mağazasının talan edilməsi tək bir məntiqlə birləşdirilir: iqtisadi tələblər hökumətin maliyyə prioritetləri ilə birbaşa ziddiyyət təşkil edir. Yaşayış xərcləri artdıqda, hökumət paralel şəkildə vətəndaşlardan kəmərləri sıxmağı və hərbi xərcləri artırmağı xahiş edərkən, küçələr buna reaksiya verir. Bu, periferik bir fenomen deyil, Aİ-nin iki güclü dövlətinin fiskal bazasına zərbədir.Büdcə ilə bağlı vəziyyətə toxunan ekspert bildirib ki, Fransada baş verənlər demək olar ki, 2009-cu il Yunanıstan ssenarisinin təkrarıdır, yalnız daha böyük miqyasda təcəlli edir. “Borcun ÜDM-ə nisbəti 119 faizdir, proqnoz 120 faizdən yuxarıdır və istiqraz gəlirləri 4,9 faizdir. Bu, Yunanıstan böhranının başlanğıcında olduğundan daha yüksəkdir. Almaniya daha güclü görünür, amma yenə də bir boşluq var: 2026-cı il üçün vergi kəsirləri təxminən 17,8 milyard avrodur və 2030-cu ilə qədər onlar 87,5 milyard avroya qədər artacaq. Xüsusi 500 milyard avroluq fond və müdafiə xərclərinin borc tələsindən çıxarılması həll yolu deyil, bu, prosesləri təxirə salmaqdır. Borc təzyiqi durmadan artacaq”, - deyə K. Osmanaliyev izah edib.Professor qeyd edib ki, Aİ-nin qlobal ambisiyaları yox olmayacaq. Yox olacaq şey onların altındakı resurs bazasıdır. O əlavə edib: “Ən aydın nümunə Aİ-nin 2028-2034-cü illər üçün uzunmüddətli büdcəsi ilə bağlı danışıqlardır: təxminən 2 trilyon avro, yəni 60 faiz artımdan söhbət gedir. Xalis töhfə verənlərə liderlik edən Almaniya böyük kəsir tələb edir, Fransa isə müdafiə və rəqabət qabiliyyətinə daha çox investisiya yatırmaqda israrlıdır. Əsas paradoks budur: Makron iddialı Avropa büdcəsini müdafiə edir, lakin Fransanın öz maliyyə mövqeyi onun liderlik rolunu oynamasına mane olur. Le Pen hətta Fransanın Aİ-yə töhfəsinin azaldılmasını təklif edir. Fransız-alman mühərriki məhz maliyyə ölçüsündə çatlayıb, yəni müdafiə, Ukraynaya yardım və sənaye siyasəti ilə bağlı konsensus daha bahalı və yavaş olacaq”.Ekspertin sözlərinə görə, bütün bunlar Aİ-nin müdafiə ambisiyaları ilə təhlükəsizlik üçün maliyyə imkanları arasında boşluq deməkdir. Agentliyin müsahibi hesab edir: “Xərclər 2021-ci ildəki 218 milyard avrodan 2025-ci ildə gözlənilən 381 milyard avroya qədər artıb. Lakin birgə satınalmalarda hədəf 35 faizin yalnız 18 faizini təşkil edir. Yenidən silahlanma pul və siyasi legitimlik tələb edir və məhz bu çatışmır. Alman etirazçıları birbaşa artan hərbi xərclərin əleyhinədirlər, fransız etirazçıları isə sosial xərclərin azaldılmasına qarşıdırlar. Yenidən silahlanmanın daxili siyasi dəyəri artır və Aİ-nin şərq cinahı və tərəfdaşları qarşısında öhdəliklərini yerinə yetirmək qabiliyyəti onun daxili legitimliyi ilə məhdudlaşacaq”.Əsas tərəfdaşlarla münasibətlərdən danışan professor qeyd edib: “Siqnal qarışıqdır. Bir tərəfdən Brüssel və Paris “strateji muxtariyyət” və “Avropa suverenliyi” haqqında danışmağa davam edir. Digər tərəfdən, tərəfdaşlar görürlər ki, Fransa büdcəsini parlamentdən keçirə, Almaniya isə vergi boşluğunu bağlaya bilmir. ABŞ üçün bu o deməkdir ki, Avropa təhlükəsizlik sütunu kimi etibarsız olaraq qalır. Qlobal Cənub üçün investisiya və iqlim maliyyəsi vədləri getdikcə daha çox şübhə altına düşəcək. Çin və digər böyük iqtisadiyyatlar üçün Aİ-nin ticarət və texnologiya üzrə danışıqlar gücü daxili məhdudiyyətlər səbəbindən zəifləyir”.Professor söhbətin sonunda əlavə edib ki, Aİ-nin qlobal ambisiyaları yox olmayacaq, əksinə ambisiya ilə imkanlar arasındakı uçurum dərinləşəcək. Qısa müddətdə Aİ birgə borclanma və büdcədənkənar fondlar kimi institusional mexanizmlər vasitəsilə xarici öhdəliklərini qoruyub saxlayacaq. Lakin Fransa və Almaniyanın daxili zəifliyi o deməkdir ki, Aİ getdikcə geosiyasi oyunçu deyil, texnokratik menecer kimi çıxış edəcək: onun manevr imkanları daha dardır və əsas tərəfdaşlarla münasibətlərdə risk daşımaq istəyi azalır. “Avropa bu gün gücünü proqnozlaşdırmaq əvəzinə, tənəzzülü idarə edir”, - deyə o vurğulayıb. Müxbir – Leyla Muradzadə
