Enerji qiymətlərinin bahalaşması, inflyasiya risklərinin artması və iqtisadi artımla bağlı qeyri-müəyyənlik ABŞ, Avropa və Yaponiya mərkəzi banklarını çətin seçim qarşısında qoyur. Bu həftə açıqlanacaq faiz qərarları ilə yanaşı, bankların gələcək pul siyasətinə dair mesajları da dolların məzənnəsinə, istiqraz bazarına və investorların davranışına təsir edə bilər.
Qlobal maliyyə bazarları bu həftə üç əsas mərkəzi bankın, ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (Fed), Avropa Mərkəzi Bankının (ECB) və Yaponiya Mərkəzi Bankının qərarlarını gözləyir. Oktyabrın 28–30-da açıqlanacaq qərarlar inflyasiya ilə mübarizə, iqtisadi fəallığın qorunması və maliyyə sabitliyinin təmin edilməsi arasında yaranan ziddiyyətlərin hansı istiqamətdə həll ediləcəyinə dair mühüm siqnallar verəcək.
Əsas məsələ faizlərin bu həftə artırılıb-artırılmayacağından daha genişdir.
Mərkəzi banklar enerji qiymətlərindən qaynaqlanan inflyasiya təzyiqlərinin davamlı xarakter alacağı halda pul siyasətini nə dərəcədə sərtləşdirməyə hazırdırlar?
Yaxın Şərqdə gərginliyin artması ehtimalı neft və digər enerji daşıyıcılarının qiymətləri üzərində təzyiq yaradır. Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi isə iqtisadiyyata bir neçə istiqamətdən təsir göstərir. İlk növbədə, bahalı enerji nəqliyyat, istehsal və logistika xərclərini artırır. Şirkətlər bu xərcləri məhsul və xidmətlərin qiymətlərinə daxil etdikdə inflyasiya təzyiqləri güclənir. Eyni zamanda, ev təsərrüfatlarının enerji və gündəlik istehlak xərcləri artdığından digər məhsul və xidmətlərə ayrılan vəsait azala bilər.
Belə vəziyyət mərkəzi banklar üçün çətin dilemma yaradır. Faizlərin artırılması tələbi və inflyasiyanı cilovlamağa kömək edə bilər, lakin iqtisadi artımı zəiflətmək, kreditləri bahalaşdırmaq və investisiya fəallığını azaltmaq riski daşıyır. Digər tərəfdən, inflyasiya təzyiqləri davam etdiyi halda faizlərin aşağı salınması qiymət artımlarının daha da möhkəmlənməsinə səbəb ola bilər. Burada vacib məqam enerji qiymətlərinin artımının avtomatik olaraq faiz artımı ilə nəticələnməməsidir. Mərkəzi banklar qiymət şokunun müvəqqəti olub-olmadığını, inflyasiya gözləntilərinə və əməkhaqlarına nə dərəcədə təsir etdiyini qiymətləndirirlər. Əgər bahalaşma digər məhsul və xidmətlərin qiymətlərinə də yayılarsa, pul siyasətinin sərtləşdirilməsi ehtimalı yüksələ bilər.
ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin qərarı qlobal bazarlar üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bunun əsas səbəbi dolların beynəlxalq ticarətdə, ehtiyatlarda və maliyyə əməliyyatlarında mühüm rol oynamasıdır.
Fed faizləri yüksək saxladıqda dollarla ifadə olunan aktivlərin gəlirliliyi investorlar üçün cəlbedici qala bilər. Bu, dolların möhkəmlənməsinə, beynəlxalq kapital axınlarının istiqamətinin dəyişməsinə və dollarla borclanan ölkə və şirkətlərin maliyyə yükünün artmasına səbəb ola bilər.
Əgər inflyasiya riskləri güclənərsə, Fed faizlərin uzun müddət yüksək saxlanılmasının vacibliyini vurğulaya bilər. Belə mesaj ABŞ dövlət istiqrazlarının gəlirliliyini yüksəldə, səhmlər kimi riskli aktivlərə təzyiq göstərə bilər. Xüsusilə gələcəkdə əldə olunacaq mənfəətə əsasən yüksək qiymətləndirilən texnologiya şirkətləri yüksək faizlərə daha həssasdır. Bununla belə, faizlərin sabit saxlanılması özlüyündə bazarlar üçün müsbət siqnal hesab edilməməlidir.
Qərarla yanaşı, Fed-in inflyasiya proqnozu, iqtisadi artım və əmək bazarı ilə bağlı qiymətləndirmələri də önəmlidir. İnvestorlar üçün əsas sual faizlərin hazırkı səviyyəsindən daha çox, onların nə qədər müddət bu səviyyədə qalacağıdır.
Avropa Mərkəzi Bankı üçün vəziyyət daha mürəkkəbdir. Avrozonada enerji qiymətlərinin yüksəlməsi inflyasiya risklərini artırmaqla yanaşı, iqtisadi artımın zəifləməsi ehtimalını da gücləndirir. ECB faizləri artırarsa, inflyasiyanın cilovlanmasına dəstək verə bilər. Lakin bu addım biznes və ev təsərrüfatları üçün kreditləri bahalaşdıraraq investisiyaları, istehlakı və iqtisadi fəallığı zəiflədə bilər. Faizlərin sabit saxlanılması isə enerji qiymətlərinin artımının davamlı inflyasiya təzyiqinə çevriləcəyi halda riskləri tam aradan qaldırmaya bilər.
Fransanın dövlət istiqrazlarının gəlirliliyinin yüksəlməsi də Avropa maliyyə bazarları üçün əlavə narahatlıq mənbəyidir. Dövlət borcuna xidmət xərclərinin artması büdcə imkanlarını məhdudlaşdıra və hökumətin digər xərclər üçün maliyyə manevrini zəiflədə bilər.
Bununla yanaşı, Fransanın borclanma xərclərindəki artımın digər Avropa ölkələrinə yayılması riski də diqqət tələb edir. Əgər investorlar regionda fiskal risklərin artdığını düşünərsə, bir sıra ölkələrin istiqrazları üzrə risk mükafatları yüksələ bilər.
ECB-nin bu məsələdə imkanları məhduddur. Bank pul siyasəti vasitəsilə qiymət sabitliyini qorumağa çalışır, lakin ayrı-ayrı ölkələrin büdcə problemlərini birbaşa həll etmir. Buna görə də faiz qərarından əlavə, bankın maliyyə bazarlarında mümkün gərginliyə dair mesajları da izlənilməlidir. Yaponiya Mərkəzi Bankının qarşısında fərqli, lakin az əhəmiyyətli olmayan vəzifə dayanır. Uzun müddət aşağı faiz siyasəti ilə seçilən Yaponiya üçün inflyasiyanın davamlı xarakter alması pul siyasətinin normallaşdırılması məsələsini aktuallaşdırır.
Əsas inflyasiyanın 2 faizlik hədəfi keçməsi faiz artımı gözləntilərini gücləndirə bilər. Lakin qərar yalnız inflyasiya göstəricisinə əsaslanmır. Əməkhaqlarının artımı, daxili tələbat, iqtisadi fəallıq və inflyasiyanın gələcək dinamikası da nəzərə alınmalıdır. Faizlərin artırılması yenin möhkəmlənməsinə dəstək verə və idxal olunan məhsulların, o cümlədən enerjinin bahalaşmasının təsirini zəiflədə bilər. Bununla belə, yenin məzənnəsinə digər ölkələrin faiz siyasəti və qlobal kapital axınları da təsir göstərir. Bundan əlavə, faizlərin yüksəlməsi kredit xərclərini artıraraq daxili iqtisadi fəallığa təzyiq göstərə bilər.
Beləliklə, Yaponiya Mərkəzi Bankı üçün əsas məsələ inflyasiyanı nəzarətdə saxlamaqla iqtisadi artıma zərər verməməkdir. Bankın gələcək faiz addımlarına dair verəcəyi siqnallar yenin məzənnəsi və Yaponiya istiqrazlarının gəlirliliyi baxımından mühüm olacaq. Qlobal bazarların diqqətində olan digər məsələ süni intellekt sahəsinə yönəldilən investisiyaların davamlılığıdır. Bu sahədə böyük həcmli kapital qoyuluşları texnologiya şirkətlərinin səhmlərinə və investorların gələcək mənfəət gözləntilərinə təsir göstərir.
Yüksək faiz mühiti şirkətlərin maliyyələşmə xərclərini artırır və gələcəkdə əldə ediləcək gəlirlərin bugünkü dəyərini azaldır. Bu səbəbdən faizlərin uzun müddət yüksək qalması yüksək qiymətləndirilən texnologiya şirkətlərinin səhmlərinə təzyiq göstərə bilər.
Digər tərəfdən, süni intellekt infrastrukturuna yatırımların iqtisadi səmərəliliyi və bu investisiyaların nə qədər müddətdə gəlir gətirəcəyi ilə bağlı suallar da əhəmiyyətlidir. Əgər gözlənilən gəlirlər investisiyaların həcmini doğrultmasa, maliyyə bazarlarında qiymət korreksiyası baş verə bilər. Bu baxımdan mərkəzi bankların qərarları ilə texnologiya sektorunun perspektivləri arasında dolayı, lakin mühüm əlaqə mövcuddur. Mərkəzi bankların qərarlarından sonra bazarların istiqaməti əsasən inflyasiya və gələcək faiz siyasəti ilə bağlı mesajlardan asılı olacaq.
Birinci ssenari - faizlərin sabit saxlanılması və sərt ritorikanın qorunması. Bu halda investorlar faizlərin uzun müddət yüksək qalacağını nəzərə ala bilərlər. İstiqrazların gəlirliliyi yüksələ, dollar dəstək qazana, səhmlər və digər riskli aktivlər təzyiq altında qala bilər.
İkinci ssenari - inflyasiya risklərinin müvəqqəti hesab edilməsi. Mərkəzi banklar enerji qiymətlərinin artımının davamlı inflyasiya yaratmayacağına dair əminlik ifadə etsələr, bazarlarda faiz endirimi gözləntiləri güclənə bilər. Bu, istiqrazların gəlirliliyini azalda və səhmlərə dəstək verə bilər.
Üçüncü ssenari - enerji qiymətlərinin artımının davam etməsi və inflyasiyanın genişlənməsi. Bu halda mərkəzi banklar daha sərt addımlar atmaq məcburiyyətində qala bilərlər. Nəticədə borclanma xərcləri yüksələ, iqtisadi artım zəifləyə və maliyyə bazarlarında dəyişkənlik arta bilər.
Bu ssenarilər ehtimal xarakteri daşıyır. Onların reallaşması enerji bazarındakı vəziyyət, inflyasiya göstəriciləri və mərkəzi bankların iqtisadi qiymətləndirmələrindən asılı olacaq.
Bu həftənin əsas əhəmiyyəti üç mərkəzi bankın faizləri dəyişdirib-dəyişdirməməsindən daha genişdir. İnvestorlar inflyasiya risklərinin nə dərəcədə ciddi qiymətləndirildiyini, faizlərin hansı müddət yüksək qala biləcəyini və iqtisadi artımın zəifləməsinə qarşı bankların nə qədər həssas olduğunu anlamağa çalışacaqlar. Enerji qiymətlərinin bahalaşması davam edərsə, faiz endirimləri ilə bağlı gözləntilər zəifləyə bilər. Bu isə dövlət istiqrazlarının gəlirliliyinə, valyuta bazarına, səhmlərin qiymətləndirilməsinə və şirkətlərin maliyyələşmə xərclərinə təsir göstərə bilər.
Azərbaycan üçün də bu proseslərin dolayı əhəmiyyəti var. Qlobal faizlərin yüksək qalması beynəlxalq maliyyələşmə şərtlərinə, xarici bazarlarda kapitalın qiymətinə və əsas ticarət tərəfdaşlarının iqtisadi fəallığına təsir göstərə bilər. Enerji qiymətlərinin dəyişməsi isə ölkənin ixrac gəlirləri ilə yanaşı, idxal inflyasiyası və xarici ticarət mühiti baxımından da izlənilməlidir. Qlobal bazarlar üçün həlledici amil yalnız faiz qərarları deyil, enerji şokunun nə qədər davam edəcəyi və inflyasiyanın yenidən sürətlənib-sürətlənməyəcəyidir. Məhz bu iki amil yaxın aylarda pul siyasətinin istiqamətini və investorların riskə münasibətini müəyyənləşdirə bilər.