Xaricdə cinayət törədib Azərbaycana qayıtmaq məsuliyyətdən qurtarmır: Cinayət Məcəlləsinin 12-ci maddəsi nə deyir?Xaricdə cinayət törətdikdən sonra Azərbaycana qayıdan şəxslərin məsuliyyətdən yayına bilib-bilməyəcəyi məsələsi hüquqi baxımdan ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olan mövzulardandır.Oxu24.com-un məlumatına görə, xarici ölkədə cinayət törətdikdən sonra Azərbaycana qayıtmaq şəxsin cinayət məsuliyyətindən avtomatik olaraq azad olunması demək deyil.Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 12-ci maddəsi müəyyən hallarda ölkə hüdudlarından kənarda törədilmiş cinayətlərə görə Azərbaycan qanunvericiliyinin tətbiqini nəzərdə tutur. Bu isə o deməkdir ki, xaricdə qanunazidd əməl törədərək Bakıya qayıdan şəxs bəzi hallarda Azərbaycanda da cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilər.Bildirilir ki, müasir dövrdə insanların müxtəlif ölkələrə səfər etməsi, beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi və maliyyə əməliyyatlarının artması cinayətlərin də dövlət sərhədlərini aşmasına zəmin yaradır. Bəzi şəxslər xarici ölkədə törətdikləri əməllərdən sonra başqa dövlətə gedərək məsuliyyətdən yayınacaqlarını düşünürlər. Onlar hesab edirlər ki, cinayət Azərbaycan ərazisindən kənarda törədildiyinə görə yerli hüquq-mühafizə orqanları həmin hadisəyə müdaxilə edə bilməz. Lakin qanunvericilikdə belə hallarla bağlı xüsusi hüquqi mexanizmlər mövcuddur.Məsələnin daha aydın başa düşülməsi üçün hipotetik nümunəyə nəzər salmaq olar. Tutaq ki, Azərbaycan vətəndaşı xarici ölkədə dələduzluq edir, bir neçə şəxsin etibarından sui-istifadə edərək onların pulunu ələ keçirir və daha sonra dərhal Bakıya qayıdır. Zərərçəkmişlər həmin ölkənin hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət edir, lakin şübhəli şəxs artıq ölkədə olmur. Belə vəziyyətdə onun Azərbaycana qayıtması törədilmiş əməlin hüquqi nəticələrini avtomatik aradan qaldırmır. Hadisənin bütün halları araşdırılaraq Azərbaycan qanunvericiliyinin tətbiq edilməsi üçün əsasların olub-olmaması müəyyənləşdirilə bilər.Bu məsələdə əsas şərtlərdən biri əməlin hər iki ölkənin qanunvericiliyinə görə cinayət hesab edilməsidir. Hüquqda ikili cinayətlilik prinsipi kimi tanınan bu yanaşmaya əsasən, müvafiq hallarda əməlin həm Azərbaycanda, həm də onun törədildiyi xarici dövlətdə cinayət sayılması tələb olunur. Başqa sözlə, bir əməl Azərbaycanda cinayət hesab edilsə də, törədildiyi ölkədə qanunla cinayət kimi müəyyən edilməyibsə, ikili cinayətlilik şərti baxımından hüquqi çətinlik yaranır. Bu səbəbdən hər bir hadisəyə ayrı-ayrılıqda hüquqi qiymət verilməsi vacibdir.Digər mühüm məqam şəxsin həmin əmələ görə xarici dövlətdə məhkum olunub-olunmamasıdır. Şəxsin xaricdə məhkəmə qarşısına çıxarılması, barəsində hökm çıxarılması və həmin qərarın hüquqi nəticələri məsuliyyət məsələsinə təsir göstərə bilər. Eyni əmələ görə təkrar məsuliyyətə cəlb edilməmək prinsipi də nəzərə alınmalıdır.Bununla belə, qeyd olunur ki, xarici ölkədə məhkumluğun mövcudluğu və ya olmaması konkret işin bütün hüquqi şərtləri araşdırılmadan qiymətləndirilə bilməz.Əgər şəxs xarici ölkədə cinayət törətdikdən sonra Azərbaycana qayıdıbsa, lakin həmin ölkədə tutulmayıbsa və barəsində məhkəmə hökmü çıxarılmayıbsa, bu fakt onun Azərbaycanda məsuliyyətə cəlb edilməsini öz-özlüyündə istisna etmir. Qanunvericilikdə nəzərdə tutulan şərtlər mövcud olduqda, səlahiyyətli orqanlar hadisəni araşdıra, toplanmış sübutları qiymətləndirə və şəxsin cinayət məsuliyyəti məsələsini həll edə bilərlər.Məsələn, xaricdə dələduzluqda şübhəli bilinən Azərbaycan vətəndaşının Bakıya qayıtması onun barəsində araşdırmanın aparılmasına maneə yaratmır. Bu zaman əməlin hansı şəraitdə törədilməsi, zərərçəkmiş şəxslərin ifadələri, maliyyə sənədləri, pul köçürmələri və digər sübutlar nəzərdən keçirilə bilər. Konkret işin hallarından asılı olaraq xarici dövlətlə hüquqi əməkdaşlıq mexanizmləri də əhəmiyyət daşıya bilər.Eyni zamanda, xaricdə baş verən hər bir maliyyə mübahisəsini dələduzluq kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Dələduzluq cinayətinin mövcudluğu üçün qanunla müəyyən edilmiş əlamətlər, o cümlədən aldatma və ya etibardan sui-istifadə yolu ilə özgənin əmlakının ələ keçirilməsi kimi hallar sübut edilməlidir. Müqavilə öhdəliyinin yerinə yetirilməməsi isə öz-özlüyündə həmişə cinayət məsuliyyəti yaratmır.Beləliklə, xaricdə cinayət törədib Azərbaycana qayıtmaq məsuliyyətdən yayınmağın zəmanətli yolu deyil. Cinayət Məcəlləsinin 12-ci maddəsi ölkə hüdudlarından kənarda törədilmiş əməllərə görə cinayət qanununun tətbiqi məsələlərini tənzimləyir və qanunla müəyyən edilmiş şərtlər daxilində şəxsin Azərbaycanda məsuliyyətə cəlb olunmasına hüquqi əsas yarada bilər. Bunun üçün əməlin xarakteri, hər iki ölkənin qanunvericiliyi, şəxsin xaricdəki hüquqi vəziyyəti və digər mühüm hallar nəzərə alınmalıdır.Nəticə etibarilə, xarici ölkədə törədilmiş cinayətin hüquqi nəticələri yalnız həmin şəxsin ölkədən çıxması ilə aradan qalxmır. Şəxsin Azərbaycanda məsuliyyətə cəlb edilib-edilməyəcəyi isə konkret faktlardan və qanunun tələblərindən asılıdır. Buna görə də xaricdə cinayət törədərək vətənə qayıtmağın məsuliyyətdən qurtulmaq üçün kifayət etdiyini düşünmək hüquqi baxımdan yanlış yanaşmadır.Turan Etibaroğlu