Reallıqla elmi fantastika arasındakı sərhəd getdikcə daha sürətlə silinir. Avtonom süni intellekt agentləri hökumət saytlarını sındırır. İnsanlara genetik modifikasiya olunmuş donuzların böyrəkləri köçürülür. NASA asteroidlərdə faydalı qazıntıların axtarılması layihələrini maliyyələşdirir.
Amma bu birləşmənin xüsusilə maraqlı və eyni zamanda qorxuducu göründüyü bir sahə var. Söhbət hazırda ekspert dairələrində geniş müzakirələrə səbəb olan 168 səhifəlik essenin həsr edildiyi “düşüncə oxuma” texnologiyasından gedir. “Phase Lock” adlı manifestində Saturnen Pünye neyrokompüter interfeyslərinin, yəni BCI-lərin — Brain-Computer Interfaces — son dərəcə sürətlə inkişaf etdiyini izah edir. Onun fikrincə, gələcəkdə bu texnologiyalar insanın öz “proqram təminatını” yeniləməyə imkan verəcək.
Hazırda BCI cihazları artıq tibbdə istifadə olunur: onların köməyi ilə Parkinson xəstəliyinin simptomları müalicə edilir və iflic olmuş insanlara kompüterlə işləmək imkanı qaytarılır. Pünye hesab edir ki, zaman keçdikcə texnologiya bəşəriyyətə insan imkanlarını aşan koqnitiv qabiliyyətlər verəcək. Bununla belə, o açıq şəkildə etiraf edir ki, belə inkişaflar çox böyük təhlükələr də yaradır.
“Əgər texnoloji yarış şəraitində yaşamasaydıq, neyrotexnologiyaların inkişafını ləngitməyə çağırardım. Risklər həddindən artıq yüksəkdir”, – Pünye deyir. Lakin süni intellekt imkanlarının eksponensial şəkildə artdığı dünyada neyrotexnologiyaların tətbiqi nəhəng üstünlük yaradır: bu, süni intellekt modellərini bəşəriyyətin maraqları ilə sinxronlaşdırmağa imkan verir.
San-Fransiskodan olan sahibkar və investor kimi Pünye bir neçə ay ərzində neyrotexnologiya sektorunu ətraflı şəkildə araşdırıb. Onun mövqeyi Silikon Vadisində formalaşmış konsensusu tam əks etdirir: insanı üstələyəcək superintellektin yaranması sadəcə zaman məsələsidir. Bu tezisdən məntiqi nəticə çıxır: əgər süni intellekti yavaşlada bilmiriksə, rəqabət qabiliyyətimizi qorumaq üçün insanları “sürətləndirməli” olacağıq.
Məhz bu məntiq İlon Maskı 2016-cı ildə implantasiya olunan neyrointerfeyslər hazırlamaq üçün Neuralink şirkətini yaratmağa sövq edib. Layihənin başlanmasından qısa müddət sonra Mask qeyd edirdi ki, kompüterlər saniyədə trilyon bit məlumat ötürə bildiyi halda, insanın imkanları təxminən saniyədə 10 bitlə məhdudlaşır. İnsan beyninin “ötürmə qabiliyyətini” artırmağın yalnız bir yolu var: bioloji intellekti rəqəmsal intellektlə birləşdirərək bir növ kiborq yaratmaq.
Süni intellekt sahəsindəki uğurlar tədqiqatlar üçün yeni istiqamətlər açır və yeni kapital axınlarını cəlb edir. Neyrotexnologiyalara vençur maliyyələşdirməsinin həcmi iki dəfədən çox artıb: 2024-cü ildə 2,3 milyard dollardan ötən il 4,8 milyard dollara yüksəlib.
Pünye iddia edir ki, yaxın on il ərzində neyrotexnologiyalar ötən onillikdə böyük dil modellərinin — LLM-lərin — sıçrayışını təmin edən eyni qanunauyğunluqlarla miqyaslana bilər. LLM-lərin işi nəhəng hesablama gücü hesabına internetdəki çox böyük məlumat massivlərinin emalına əsaslanır. Eyni şəkildə, kifayət qədər məlumat və güclü infrastruktur olduğu halda, süni intellekt modelləri beynin aktivlik nümunələrini tanıya və yenidən yarada bilər.
Bu “kobud güc” metodu nəzəri olaraq tədqiqatçılara beynin işini tam şəkildə deşifrə etməyə və daha da mübahisəli şəkildə ona yeni funksiyalar verməyə imkan yarada bilər.
Pünye bununla bağlı təhlükələri ətraflı təsvir edir. Bununla belə, o hesab edir ki, etik yanaşma tətbiq olunarsa, bu metod insan dəyərlərinə uyğun təhlükəsiz süni intellekt yaratmağa kömək edə bilər. Süni intellekt modellərini BCI cihazlarından toplanan məlumat massivləri üzərində öyrətməklə “inteqrasiya vasitəsilə təhlükəsizlik” əldə etmək mümkündür. Müəllifin fikrincə, bu yanaşma hazırda istifadə olunan qeyri-mükəmməl “nəzarət vasitəsilə təhlükəsizlik” metodlarından daha etibarlı ola bilər.
Hazırda invaziv BCI texnologiyaları yalnız tibbi məqsədlərlə istifadə olunur və elektrodların beyinə implantasiyasını tələb edir. Nature Medicine jurnalında dərc olunan yaxın tarixli məqalədə 45 yaşlı iflic olmuş bir kişinin iki il ərzində 183 060 cümlə qura bildiyi hal təsvir olunub. O bunu orta hesabla dəqiqədə 56 söz sürəti ilə edib. Bunun üçün kişi düşüncə vasitəsilə nitqi “canlandırmağa” və kursoru idarə etməyə imkan verən BCI cihazından istifadə edib.
Paralel olaraq, beynin fəaliyyətini görüntüləməyə imkan verən daha mürəkkəb qeyri-invaziv cihazlar da sürətlə inkişaf edir. Bu həftə Britaniyanın Cerca Magnetics startapı epilepsiyanın müalicəsinin effektivliyini artırmaq üçün Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidmətinə — NHS-ə — daxil olan iki xəstəxanada qeyri-invaziv beyin skan sistemlərinin quraşdırılması məqsədilə 7 milyon funt sterlinq dövlət maliyyəsi alıb.
Nottingem Universitetinin professoru və Cerca Magnetics-in direktorlar şurasının sədri Mett Bruks qeyd edir ki, beynin skan edilməsi tibbi tədqiqatlar üçün “inanılmaz imkanlar” açır. “Bütün bunlar artıq sırf fantastika deyil”, – o vurğulayır.
Eyni zamanda, bir sıra neyrobioloqlar texnologiyaların miqyaslandırılması perspektivindən təsirlənsələr də, onların Pünyenin proqnozlaşdırdığı kimi işləyəcəyinə şübhə ilə yanaşırlar.
Məsələn, təsəvvür edin ki, insan alma haqqında düşünür. Həmin anda beynin yaratdığı siqnallar insanın xoşbəxt, ac, depressiyada olmasından və ya beyin silkələnməsi keçirməsindən asılı olaraq tamamilə fərqli ola bilər.
Kompüterin abstrakt düşüncələri oxuya biləcəyini fərz etmək kifayət qədər böyük inam tələb edir. Amma bu prosesin ikitərəfli olacağını, yəni süni intellektin beynin məlumatlarını yalnız “oxumaqla” kifayətlənməyib, onları yenidən beyinə “yaza” biləcəyini təsəvvür etmək daha da çətindir.
Bununla belə, vençur kapitalının əsas vəzifəsi də məhz sahibkarlara bu skeptisizm baryerini aşmağa kömək etməkdir. Hətta onlar uğursuz olsalar belə, tibbi tədqiqatçıların ixtiyarında son dərəcə dəyərli yeni məlumat massivi qalacaq.