Belə əməkdaşlıq yüksək səviyyədə qarşılıqlı etimad tələb edir. Lakin son dövrlərdə məhz bu etimad ciddi şəkildə çatışmır. Nvidia-nın süni intellekt çiplərinin ABŞ-nin ixrac nəzarətindən yayınaraq sistemli şəkildə Çinə qaçaqmalçılıq yolu ilə aparılması barədə ittihamlar iki ölkə arasındakı kövrək ticarət atəşkəsini sarsıdıb. İndi Vaşinqton Pekinin qabaqcıl Amerika texnologiyalarına çıxışını daha da sərt məhdudlaşdırmağa hazırlaşır.
ABŞ və Çin arasında texnoloji yarışda beş əsas ziddiyyət istiqaməti bunlardır:
Çip qaçaqmalçılığı və uzaqdan giriş imkanları
ABŞ hakimiyyəti milli təhlükəsizlik səbəbləri ilə ən güclü süni intellekt çiplərinin Çinə satışını hələ 2022-ci ildə qadağan edib. Lakin Vaşinqtonda getdikcə daha aydın başa düşürlər ki, bu qadağalar əvvəlcədən planlaşdırıldığı qədər effektiv işləmir.
Noyabrın 12-də Nvidia-nın Direktorlar Şurası şirkətin baş direktoru Censen Huanqı istefaya göndərib. Buna səbəb yüksəkvəzifəli menecerin Nvidia-nın qabaqcıl çiplərinin Çinə qaçaqmalçılıq yolu ilə aparılması barədə araşdırmanın mərkəzində olan qadınla romantik münasibəti olub. Bu qalmaqal Pekinlə dialoqun genişləndirilməsini dəstəkləyən Silikon Vadisinin ən nüfuzlu rəhbərlərindən birini prosesdən kənarlaşdırıb. Hadisə həmçinin Tramp administrasiyasına təzyiqləri artırıb. Administrasiyadan Nvidia-nın ən qabaqcıl mikrosxemlərinin Çin şirkətlərinə çatdırılması üçün mövcud olan bütün boşluqların bağlanması tələb olunur.
Amerikalı qanunvericilər iddia edirlər ki, Çin süni intellekt tərtibatçıları üçüncü ölkələrdə hesablama gücü icarəyə götürməklə ixrac məhdudiyyətlərindən yayınırlar. Noyabrın 16-da ABŞ Ticarət Nazirliyi bir sıra ölkələrin Çin şirkətlərinə qabaqcıl çiplərə və serverlərə uzaqdan giriş imkanı verməsini qadağan etməyə yönəlmiş qaydalar dərc edib.
Huanq ətrafında qalmaqal başlamazdan əvvəl də ABŞ prokurorluğu mikrosxemlərin ehtimal olunan qaçaqmalçılığı ilə bağlı bir neçə işi araşdırırdı. Bu ilin əvvəlində ABŞ Ədliyyə Nazirliyi Super Micro Computer şirkətinin həmtəsisçisi İ-Şyan «Uolli» Lyaonu Nvidia çipləri ilə təchiz olunmuş, ABŞ-də yığılmış serverlərin qadağalardan yayınaraq çinli sifarişçilərə göndərilməsinə kömək etməkdə ittiham edib. Lyao ittihamları qəbul etməyib. Nvidia isə şirkətdə qanunvericiliyə riayət olunmasına nəzarət üçün sərt prosedurların tətbiq edildiyini vurğulayıb.
Çinin Moonshot AI laboratoriyası performans baxımından ABŞ-nin aparıcı rəqiblərinə yaxınlaşan Kimi K3 böyük dil modelini təqdim etdikdə Ağ Ev nümayəndəsi şirkəti Nvidia çiplərini qanunsuz əldə etməkdə və Tailand vasitəsilə həmin çiplərə uzaqdan giriş imkanlarından istifadə etməkdə ittiham edib. Çin hakimiyyəti bu ittihamları rədd edib. Moonshot AI isə onları şərh etməyib.
Modellərin distilləsi
ABŞ hakimiyyəti DeepSeek, Moonshot AI, Z.AI və Alibaba Group-un süni intellekt bölməsi də daxil olmaqla, təxminən altı Çin şirkətini Amerikanın aparıcı süni intellekt modellərinin imkanlarını kopyalamaq məqsədilə «sənaye miqyasında» distillə aparmaqda ittiham edib. Distillə geniş yayılmış üsuldur. Bu metod zamanı daha kiçik model daha böyük və mürəkkəb sistemin mühakimə məntiqi və davranışları əsasında öyrədilir. Nəticədə vaxta qənaət etmək və modeli sıfırdan öyrətmək üçün tələb olunan böyük xərclərdən yayınmaq mümkün olur. Problem belə kopyalamanın hüquq sahibinin icazəsi olmadan həyata keçirildiyi hallarda yaranır. Pekin isə irəli sürülən ittihamları əsassız adlandırıb.
Bu məsələdə kompromis tapmaq asan olmayacaq. Tərəflər hansı konkret hərəkətlərin qanunsuz distillə hesab olunacağı barədə razılığa gəlməli, həmçinin sübutların toplanması və məlumatların icazəsiz əldə edilməsi faktlarının təsdiqlənməsi mexanizmlərini razılaşdırmalıdırlar.
Fəlakətli risklər
Bu il bazarda mürəkkəb tapşırıqları müstəqil şəkildə yerinə yetirə bilən avtonom süni intellekt agentləri meydana çıxıb. Eyni zamanda süni intellekt modelləri demək olar ki, insan iştirakı olmadan özlərini təkmilləşdirməyə başlayıblar. Bu proses sənayedə ciddi narahatlıq dalğası yaradıb. Mütəxəssislər süni intellektin o qədər inkişaf edə biləcəyindən ehtiyat edirlər ki, insanlar yaxın gələcəkdə onun üzərində nəzarəti itirə bilərlər. Bazarın aparıcı iştirakçıları xəbərdarlıq edirlər ki, yeni təhlükəsizlik mexanizmləri tətbiq olunmasa, bu texnologiyalar rəqəmsal ekosistemə bərpaolunmaz zərər vura və hətta bəşəriyyətin mövcudluğunu təhlükə altına qoya bilər.
Sentyabr ayında Anthropic şirkətinin baş direktoru Dario Amodei 3800 sözdən ibarət esse dərc edərək süni intellektin təhlükəsizliyi ilə bağlı müzakirələri daha da kəskinləşdirib. O, məqaləsində süni intellektin bəşəriyyətin mövcudluğu üçün yarada biləcəyi təhlükələr barədə xəbərdarlıq edib. Amodei riskləri daha dərindən araşdırmaq üçün şirkətin qabaqcıl modellərinin hazırlanma tempini azaltmağa söz verib. OpenAI da daxil olmaqla, amerikalı rəqiblər də oxşar tədbirlər görməyi öhdələrinə götürüblər.
Anthropic rəhbəri həmçinin sənayenin dövlət tərəfindən tənzimlənməsinin gücləndirilməsinə çağırıb. O qeyd edib ki, Vaşinqton süni intellekt modellərinin təhlükəsizliyinə nəzarət üzrə beynəlxalq səyləri əlaqələndirməlidir. Amodeinin sözlərinə görə, Amerika korporasiyaları tədqiqat və hazırlama işlərinin tempini azaltsalar belə, Çindəki rəqiblər yarışı davam etdirə bilərlər.
Amodeinin bəyanatı Trampın sərt tənqidinə səbəb olub. ABŞ Prezidenti yeni məhdudiyyətlərin tətbiqi çağırışlarını rədd edib və süni intellektin bəşəriyyət üçün mövcudluq təhlükəsi yaratması barədə xəbərdarlıqları «uydurma» adlandırıb.
Pekin hakimiyyəti də Amodeinin məqaləsinə sərt reaksiya verib. Çin rəsmiləri bu açıqlamaları «panika yaratmaq» kimi qiymətləndirərək Amerika laboratoriyalarını «ədalətsiz rəqabətdə» ittiham ediblər. Bununla yanaşı, Çin öz narahatlıqlarını da dilə gətirib. Xüsusilə Anthropic-in Mythos modelinin kibertəhlükəsizlik imkanlarının Çinin maraqlarına qarşı silaha çevrilə biləcəyi vurğulanıb.
Qabaqcıl süni intellekt sahəsində liderlik uğrunda başgicəlləndirici yarışı yavaşlada biləcək çərçivə sazişinin hazırlanması üçün iki supergüc qarşılıqlı etimadı böyük səylə formalaşdırmalı olacaq. Onlar hansı sistemlərin təhlükəli hesab edilməsi və süni intellekt modellərinin imkanları nəzarət edilə bilən hədləri aşdığı təqdirdə necə davranılması barədə razılığa gəlməlidirlər.
Hələlik əməkdaşlıq üçün mümkün istiqamətlərdən biri potensial zərərin minimuma endirilməsidir. ABŞ və Çin kritik infrastruktura hücumlarda və ya yeni bioloji silahların yaradılmasında istifadə oluna biləcək güclü modellərə kibercinayətkarların və terrorçuların çıxışını birlikdə məhdudlaşdıra bilərlər.
Bir sıra təhlükəsizlik ekspertləri Vaşinqton və Pekini nəzarətdən çıxmış süni intellekt agentinin nüvə qüvvələrinin idarəetmə sisteminə daxil ola biləcəyi və ya zərərçəkən dövlətin səhvən məqsədli hücum kimi qiymətləndirəcəyi kiberhücuma səbəb ola biləcəyi ssenarilərə hazırlaşmağa çağırıblar. Mütəxəssislər hökumətlərin süni intellektlə bağlı insidentlər barədə bir-birini operativ xəbərdar edə bilməsi üçün xüsusi qaynar xəttin yaradılmasını təklif edirlər. Ağ Evin məlumatına görə, sentyabrın sonunda Vaşinqtonda keçirilən sammit zamanı Tramp və Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin süni intellektin riskləri və üstünlükləri barədə fikir mübadiləsi aparmaq məqsədilə ikitərəfli dialoqa başlamaq barədə razılığa gəliblər.
Süni intellektlə təchiz olunmuş insanabənzər robotlar
Dünya korporasiyaları ətraf mühitdə daha yaxşı istiqamətlənmək üçün süni intellekt modelləri ilə təchiz edilmiş, kommersiya baxımından uğurlu humanoid robotlar yaratmaq uğrunda yarışa başlayıblar. Robototexnika sahəsində bir çox əsas texnoloji sıçrayış amerikalı mühəndislər tərəfindən həyata keçirilsə də, hazırda insanabənzər robotların kütləvi kommersiya tətbiqində məhz Çin şirkətləri liderlik edirlər. Pekin bu məhsulların Qərb bazarlarına çıxışının genişləndirilməsinə çalışır.
Buna cavab olaraq Vaşinqton milli təhlükəsizlik səbəbləri ilə Çin istehsalı olan humanoid və dördayaqlı robotların idxalını məhdudlaşdırıb. Bundan əlavə, 2027-ci ilin yanvarında dövlət satınalmaları ilə bağlı yeni qaydalar qüvvəyə minəcək. Həmin qaydalar Amerikanın müdafiə sənayesi podratçılarına Çində hasil edilmiş, emal olunmuş, ayrılmış, əridilmiş və ya istehsal edilmiş bir sıra materialları almağı qadağan edəcək. Bu tədbirin məqsədi kritik əhəmiyyətli xammalın digər ölkələrdə istehsalını stimullaşdırmaqdır.
Ötən il Pekin ABŞ sənayesi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan mineralların tədarükündəki üstün mövqeyindən Tramp administrasiyası ilə tarif qarşıdurmasında təzyiq vasitəsi kimi uğurla istifadə edib. Beynəlxalq Enerji Agentliyi və Jamestown Foundation ekspertlərinin də daxil olduğu mütəxəssislərin qiymətləndirmələrinə görə, Çin humanoid robotların seriyalı istehsalı üçün zəruri olan komponentlərin təchizat zəncirinin bir neçə əsas mərhələsinin təxminən 80%-nə nəzarət edir. Buraya nadir torpaq metallarından hazırlanan maqnitlər və hərəkət ötürücü mexanizmlər də daxildir.
İlon Maskın insanabənzər robot layihəsi olan Tesla Optimus artıq Çinin maqnitlərə tətbiq etdiyi ixrac məhdudiyyətlərindən zərər çəkib. Əgər tərəflər kompromis tapa bilsələr, humanoid robotların ikitərəfli ticarəti genişlənməzdən əvvəl insanlarla yanaşı işləyən maşınlar üçün təhlükəsizlik standartlarını razılaşdırmalı olacaqlar.
Süni intellekt çiplərinin hərbi məqsədlərlə istifadəsi
ABŞ-nin ixrac nəzarəti qismən Çin Xalq Azadlıq Ordusunun döyüş meydanında üstünlük qazandıra biləcək qabaqcıl Amerika çiplərinə çıxışını məhdudlaşdırmağa yönəlib.
Pekinin hərbi proqramları ciddi şəkildə məxfi saxlanılır. Bununla belə, prioritetlər aydındır. Çin silahlı qüvvələrinin maraqları üçün fəaliyyət göstərən ən azı yeddi universitet laboratoriyası Nvidia-nın qabaqcıl mikrosxemlərini almağa çalışıb. Bu ali məktəblərdən ikisi – Beyhan Universiteti və Şimal-Qərb Politexnik Universiteti – «Milli müdafiənin yeddi oğlu» adlandırılan qrupa daxildir. Bu, Çin ordusunun fəaliyyətinə dəstək üzrə ixtisaslaşmış nüfuzlu ali təhsil müəssisələri qrupudur.