Bu gün

“ABŞ, Rusiya və Çin arasında müəyyən razılaşmalar əldə edilməsi mümkündür. Ancaq bu razılaşmalar avtomatik olaraq Ukrayna və Avropa üçün məcburi qərarlara çevrilə bilməz…”

Donald Tramp, Si Cinpin və Vladimir Putinin mümkün üçtərəfli görüşü hələ baş tutmamış beynəlxalq siyasi müzakirələrin əsas mövzularından birinə çevrilib. Ancaq bu görüşün ətrafında yaradılan diplomatik gözləntilərlə onun real imkanlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Söhbət noyabrın 18–19-da “APEC”(Asia-Pacific Economic Cooperation -Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı) sammitinin keçiriləcəyi Çinin Şençjen şəhərində mümkün görüşdən gedir. Tramp noyabrın 9-da Putin və Si Cinpinlə görüşməyi gözlədiyini bildirib. O, danışıqlarda nüvə silahlarının azaldılması və İran müharibəsinin dayandırılması məsələlərinə də toxunulacağını deyib. Ukrayna müharibəsi isə bu təmasın mümkün gündəliyində ayrıca geo-siyasi əhəmiyyət daşıyır.

Lakin noyabrın 10-da ortaya çıxan məlumatlar göstərir ki, üç ölkə arasında hələ görüşün formatı və gündəliyi barədə belə tam razılıq yoxdur. Deməli, üç liderin bir masa arxasında əyləşməsi ehtimalını artıq yeni dünya düzəninin yaradılması kimi təqdim etmək üçün əsas mövcud deyil.

Üç liderin eyni masa arxasında əyləşməsi, bəzilərinin iddia etdiyi kimi, onların dünyanı bölüşdürmək barədə ortaq iradəyə malik olduqları demək deyil. Əksinə, Vaşinqton, Pekin və Moskvanın maraqları, təhlükəsizlik prioritetləri və bir-birinə etimadsızlığı belə bir razılaşmanın qarşısında ciddi maneələr yaradır...

3 lider, 3 fərqli siyasi məqsəd...

“The Wall Street Journal”ın danışıqların hazırlanması ilə tanış mənbələrə istinadən yaydığı məlumata görə, Vaşinqton və Pekin mümkün üçtərəfli görüşün formatında razılığa gələ bilmirlər.

Çin tərəfi əvvəlcədən hazırlanmış ssenari, hər liderin bəyanatını oxuması və sərbəst müzakirələrin məhdudlaşdırılması tərəfdarıdır. Tramp administrasiyası isə daha sərbəst fikir mübadiləsi istəyir. Pekin bu şərtlər razılaşdırılmasa, üçtərəfli görüş əvəzinə ayrı-ayrı ikitərəfli təmaslara üstünlük verə biləcəyini bildirib. Bu fikir ayrılığı protokol məsələsindən daha geniş məna daşıyır...

Çin üçün belə görüşün əvvəlcədən müəyyən edilmiş çərçivədə keçirilməsi siyasi riskləri azaltmaq və Vaşinqtonla münasibətlərdə öz mövqeyini qorumaq vasitəsidir. Tramp isə liderlərin sərbəst müzakirəsi vasitəsilə daha geniş siyasi razılaşmalar əldə etmək imkanını saxlamaq istəyir.

Əslində, 3 liderin maraqları belə fərqlənir:

Donald Tramp ABŞ-ın qlobal liderliyini nümayiş etdirmək, Rusiya ilə münasibətlərdə müəyyən irəliləyiş əldə etmək, Çinlə nüvə silahlarına nəzarət və digər strateji məsələləri müzakirə etmək istəyir.

Si Cinpin Çinin ABŞ-la rəqabətdə mövqeyini qorumağa, iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarını təmin etməyə çalışır. Pekin Moskva ilə əməkdaşlığı davam etdirsə də, Rusiyanın bütün siyasi məqsədlərini öz üzərinə götürmək niyyətində olduğuna dair fakt yoxdur...

Vladimir Putin isə belə görüş vasitəsilə Rusiyanın beynəlxalq təcrid şəraitində olmadığını nümayiş etdirmək, Ukrayna müharibəsini daha geniş geo-siyasi danışıqların predmetinə çevirmək və Moskvanın qlobal qərarların qəbulunda iştirakını təmin etmək istəyir...

Bu məqsədlər arasında müəyyən ortaq məqamlar olsa da, onları vahid siyasi strategiya birləşdirmir.

Nüvə silahları: ilk ciddi fikir ayrılığı...

Üçtərəfli görüşün gündəliyində nüvə silahlarına nəzarət məsələsi xüsusi yer tutur.

Tramp Putin və Si Cinpinlə nüvə silahlarının azaldılmasını müzakirə etmək istəyir. ABŞ dövlət katibi Marko Rubio da belə bir görüşü üç nüvə dövlətinin silahlara nəzarət məsələsini müzakirə etməsi üçün imkan kimi təqdim edib.

Ancaq Pekinin buna münasibəti fərqlidir. “WSJ”-nin məlumatına görə, Çin ABŞ və Rusiyanın nüvə arsenalı ilə öz arsenalı arasındakı fərqi nəzərə alaraq üçtərəfli silahlara nəzarət danışıqlarına qoşulmağa hazır deyil. Pekin belə bir mexanizmin Çinin daha zəif nüvə mövqeyini rəsmiləşdirə biləcəyindən ehtiyat edir.

Bu, mühüm ziddiyyətdir. Vaşinqton qlobal nüvə təhlükəsizliyi məsələsini üç dövlətin iştirakı ilə müzakirə etmək istəyir, Pekin isə özünün ABŞ və Rusiya ilə eyni şərtlər altında öhdəlik götürməsini qəbul etmir.

Belə bir şəraitdə Ukrayna müharibəsi üzrə daha mürəkkəb razılaşmanın əldə olunmasını gözləmək üçün hansı əsaslar var?..

Portnikovun əsas xəbərdarlığı: Ukrayna böyük sövdələşmənin mövzusu deyil...

Ukraynalı jurnalist və siyasi şərhçi Vitali Portnikovun oktyabrın 27-də “TSN”-də yayımlanan açıqlaması mümkün sammitin mahiyyətini anlamaq üçün mühüm analitik çərçivə yaradır.

Portnikovun fikrincə, 3 liderin görüşündə Ukrayna məsələsi formal müzakirə mövzusu ola bilər, lakin hər bir iştirakçı öz geo-siyasi məqsədlərini həll etməyə çalışacaq.

Jurnalist xüsusilə iki məqama diqqət çəkir.

Birincisi, Ukrayna və Avropa dövlətlərinin iştirakı olmadan müharibənin başa çatdırılması şərtlərinin müzakirəsi real nəticə verməyəcək. Avropa Ukraynaya hərbi, maliyyə və siyasi dəstək göstərir, Rusiyaya qarşı sanksiya siyasətində də mühüm rol oynayır...

İkincisi, Çinin Ukraynada mümkün sülh razılaşmasına görə hansı təhlükəsizlik öhdəliklərini üzərinə götürəcəyi aydın deyil. Pekinin belə bir məsuliyyəti qəbul etməsi üçün konkret siyasi və strateji motivlər də görünmür...

Portnikovun diqqət çəkdiyi başqa bir məqam Trampın üçtərəfli formatdan istifadə edərək özünün dünya düzəni haqqında təsəvvürünü nümayiş etdirmək istəyidir. Bu yanaşmada üç böyük nüvə dövlətinin liderləri qlobal məsələlərin əsas müzakirəçiləri kimi təqdim olunur.

Jurnalistin məşhurlaşdırdığı ifadə ilə desək, o, üç liderin ümumi fotosuna inanır, amma bu formatda Rusiya-Ukrayna müharibəsinin həllinə dair ciddi danışıqların aparılacağına inanmır...

Portnikovun bu mövqeyi xüsusilə vacibdir: söhbət üç liderin görüşə bilməməsindən deyil, görüşün Ukraynada müharibəni dayandırmaq üçün uyğun siyasi mexanizm olmamasından gedir.

Portnikovun 10 noyabr açıqlaması: Moskva həqiqətən danışıqlara hazırdırmı?..

Portnikovun mövzu ilə bağlı ən yeni təhlili noyabrın 10-da Ukraynanın “NV” nəşrində yayımlanıb. Məqalə Rusiya nümayəndə heyətinin Əbu-Dabidəki danışıqlarda iştirak edən üzvlərinin tərkibinə həsr olunub.

Jurnalist 2025-ci ildə İstanbul danışıqlarında iştirak edən Rusiya nümayəndə heyəti ilə indiki heyəti müqayisə edir. Onun diqqət çəkdiyi əsas məqam budur: nümayəndə heyətinin siyasi səviyyəsi nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəldilməyib.

Rusiya heyətinə Vladimir Medinski rəhbərlik edir. Sergey Ryabkovun iştirakı isə yeni elementdir. Lakin Portnikovun fikrincə, Ryabkovun əlavə olunması onun ABŞ istiqamətinə kuratorluq etməsi və danışıqların üçtərəfli formatı ilə əlaqədardır. Bu, Moskvanın danışıqlara daha yüksək səviyyəli siyasi nümayəndə göndərməsi demək deyil. Portnikovun qənaətinə görə, heyətin tərkibindəki bu vəziyyət Kremlin real danışıqlar prosesinə və qərarların qəbuluna marağının aşağı olduğunu göstərir…

Burada bir fərqi qorumaq vacibdir: nümayəndə heyətinin tərkibi jurnalistin siyasi qiymətləndirməsi üçün əsasdır, amma Kremlin niyyətinin müstəqil şəkildə sübutu deyil. Rusiya tərəfi danışıqların aparıldığını və sülh imkanlarının müzakirə edildiyini bəyan edir.

Bununla belə, heyətin tərkibi ilə Moskvanın danışıqlar gündəliyi arasında müəyyən uyğunluq görünür: Rusiya Ukraynanın ərazi məsələsindən əlavə, bütün Avropanın təhlükəsizlik sisteminin yenidən müzakirə olunmasını istəyir…

Əbu-Dabi: ilk günün real nəticəsi nədir?..

Noyabrın 10-da Əbu-Dabidə Ukrayna, Rusiya və ABŞ nümayəndələrinin üçtərəfli danışıqları başlayıb. Bu, fevral ayından sonra belə formatda ilk görüşdür.

“Associated Press”-in məlumatına görə, ilk iclas təxminən dörd saat davam edib. Danışıqların noyabrın 11-də davam etdirilməsi nəzərdə tutulub. İlk günün sonunda atəşkəs, sülh sazişi və ya konkret siyasi razılaşma elan edilməyib.

Danışıqlarda ABŞ tərəfini Stiv Uitkoff və Cared Kuşner təmsil edirlər. Ukrayna nümayəndə heyətinə Rustem Umerov rəhbərlik edir. Heyətdə Kirill Budanov, Sergey Kislitsa və David Araxamiya da yer alır.

Rusiya nümayəndə heyətinin rəhbəri Vladimir Medinskidir. Onunla yanaşı, xarici işlər nazirinin müavinləri Sergey Ryabkov və Mixail Qaluzin, hərbi kəşfiyyat rəhbəri İqor Kostyukov və digər hərbi nümayəndələr iştirak edirlər.

ABŞ nümayəndəsi Cared Kuşner tərəflər arasındakı fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq üçün müəyyən ideyaların olduğunu bildirib. Lakin danışıqların əsas problemi dəyişməyib.

Moskva Ukraynanın Donetsk, Luqansk, Zaporojye və Xerson vilayətlərindən qoşunlarını çıxarmasını, NATO-ya üzvlük istiqamətindən imtina etməsini və hərbi imkanlarının məhdudlaşdırılmasını tələb edir.

Kiyev isə ərazi güzəştlərini və ordusunun zəiflədilməsini qəbul etmir. Ukrayna üçün əsas məsələ gələcəkdə Rusiyanın yeni hücumunun qarşısını ala biləcək etibarlı təhlükəsizlik təminatlarının yaradılmasıdır. Kiyev atəşkəsin geniş sülh razılaşması üzrə danışıqların ilkin şərti olmasını istəyir…

Ən diqqətçəkən məqamlardan biri isə Rusiyanın danışıqları Avropanın gələcək təhlükəsizlik sistemi ilə əlaqələndirmək cəhdidir.

“Reuters”-in noyabrın 10-da yaydığı məlumata görə, Rusiya nümayəndə heyətinə yaxın mənbə Avropa üçün müharibədən sonrakı təhlükəsizlik arxitekturasının yaradılmasını danışıqların əsas məqsədi kimi təqdim edib. Ukrayna məsələsi isə həmin geniş gündəliyin bir hissəsi kimi göstərilib.

Bu yanaşma Moskvanın münaqişəni yalnız Ukrayna ilə münasibətlər çərçivəsində deyil, NATO və Avropanın təhlükəsizlik sistemi ilə bağlı daha geniş müzakirəyə çevirmək istəyini nümayiş etdirir. Burada ziddiyyət aydındır: Kiyev ilk növbədə öz ərazisinin və suverenliyinin qorunmasını istəyir, Moskva isə müharibənin başa çatmasını Avropanın təhlükəsizlik sisteminin dəyişdirilməsi ilə əlaqələndirir… Belə bir fərq yalnız danışıqların davam etdirilməsi ilə aradan qalxmır…

Yeni Yalta, yoxsa maraqların müvəqqəti uzlaşdırılması?..

3 liderin mümkün görüşünü 1945-ci il Yalta konfransı ilə müqayisə etmək siyasi baxımdan cəlbedici olsa da, bu müqayisənin ciddi məhdudiyyətləri var. Yaltada ABŞ, Böyük Britaniya və SSRİ müharibədən sonrakı Avropanın siyasi quruluşunu müzakirə edirdilər. İndiki beynəlxalq sistem isə daha mürəkkəbdir. Avropa İttifaqı, NATO, Ukrayna və digər regional güclər təhlükəsizlik qərarlarının qəbulunda müstəqil rol oynayırlar.

Ukrayna öz ərazisi və gələcək təhlükəsizliyi ilə bağlı qərarların iştirakçısı olmalıdır. Eyni qayda Avropa dövlətlərinə də aiddir. ABŞ, Rusiya və Çin arasında müəyyən razılaşmalar əldə edilməsi mümkündür. Ancaq bu razılaşmalar avtomatik olaraq Ukrayna və Avropa üçün məcburi qərarlara çevrilə bilməz…

Üstəlik, Çinlə Rusiyanın münasibətləri də qarşılıqlı maraqlara əsaslanır. Pekin Moskva ilə strateji əməkdaşlığı davam etdirir, lakin bu, Çin rəhbərliyinin Rusiyanın bütün hərbi-siyasi tələblərini dəstəkləməsi demək deyil...

Eyni zamanda, Trampın Rusiya ilə münasibətləri yumşaltmaq cəhdləri ABŞ-ın Avropa təhlükəsizliyi ilə bağlı bütün öhdəliklərindən imtina etməsi anlamına gəlmir.

Nəticə: ümumi foto mümkündür, ümumi dünya planı isə başqa məsələdir…

Şençjendə mümkün üçtərəfli görüşün əsas siyasi əhəmiyyəti üç böyük dövlətin liderlərinin bir araya gəlməsində ola bilər. Ancaq diplomatik təmasla strateji razılaşmanı eyniləşdirmək düzgün deyil.

Noyabrın 10-na olan vəziyyət göstərir ki:

-ABŞ və Çin görüşün formatı və nüvə silahlarına nəzarət məsələsində razılığa gəlməyiblər.

-Rusiya Ukrayna müharibəsini Avropanın təhlükəsizlik arxitekturası ilə əlaqələndirmək istəyir.

-Ukrayna öz ərazi bütövlüyü və təhlükəsizlik təminatları məsələsində mövqeyini dəyişməyib.

-Əbu-Dabidəki ilk danışıqlar günü konkret sülh razılaşması ilə nəticələnməyib.

Portnikovun yeni təhlili Rusiya nümayəndə heyətinin tərkibində ciddi siyasi yüksəliş olmadığını göstərir, lakin bu, özlüyündə danışıqların gələcək nəticəsini sübut etmir.

Beləliklə, Tramp, Si Cinpin və Putinin görüşü baş tutsa belə, onun Ukraynada sülhün əldə olunması ilə nəticələnəcəyinə dair əsas yoxdur. Putin Rusiyanın qlobal güc statusunu təsdiqləmək, Tramp öz diplomatik təşəbbüsünü nümayiş etdirmək, Si Cinpin isə Çinin beynəlxalq mövqeyini qorumaq istəyir. Bu məqsədlər müəyyən məsələlərdə üst-üstə düşə bilər, lakin onları vahid dünya siyasətinə çevirmək mümkün deyil.

3 lider dünyanın gələcəyi haqqında danışa bilərlər, amma bu, dünyanı öz aralarında bölüşdürmək hüququna malik olduqları anlamına gəlmir. Ukraynanın taleyini Ukraynasız, Avropanın təhlükəsizliyini Avropasız müəyyənləşdirmək mümkün olmadığı kimi, üç nüvə dövlətinin liderlərinin ümumi fotosu da avtomatik olaraq yeni dünya düzəni yaratmır.

Portnikovun vurğuladığı kimi, üç liderin ümumi fotosu mümkündür. Ancaq bu foto nə Ukraynada sülhün təminatı, nə də böyük dövlətlər arasında tarixi razılaşmanın sübutu olacaq.