İşğaldan azad edilmiş torpaqlara qayıdış davam edir. Böyük qayıdış təkcə insanların doğma torpaqlarına köçməsi, yeni evlərdə məskunlaşması deyil, həm də onların həyatında dərin emosional, mənəvi və sosial dəyişikliklərin baş verməsidir. Bu qayıdış insanların sosial münasibətlərinə, gündəlik həyat tərzinə və psixoloji vəziyyətinə təsirsiz ötüşə bilməz.
Qayıdış prosesi hansı psixoloji mərhələlərdən keçir və insanların yeni mühitə uyğunlaşması üçün nələrə diqqət yetirilməlidir? Azad edilmiş ərazilərə köçürülən əhalinin yeni həyata daha asan və sağlam şəkildə uyğunlaşması üçün hansı psixoloji dəstək mexanizmləri tətbiq olunmalı, ailə və cəmiyyət bu prosesdə necə iştirak etməlidir?
Mövzu ilə bağlı Medianews.az-a açıqlamasında Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri Elnur Rüstəmov bildirib ki, Böyük Qayıdış insanın həyatında həm doğma torpağa qovuşması, həm də uzun ayrılıqdan sonra orada yenidən həyat qurması deməkdir: “Burada sevinc, qürur, həsrət və gələcəyə ümid bir araya gəlir. İnsan üçün ev yalnız yaşadığı bina deyil; xatirələri, münasibətləri, mənsubiyyət hissi və gələcəklə bağlı təsəvvürləridir. Buna görə də qayıdışın uğurunu insanların özlərini nə dərəcədə güvəndə, cəmiyyətin fəal üzvü və yaşadıqları yerə bağlı hiss etmələri ilə də dəyərləndirmək lazımdır. Bu prosesin psixoloji tərəflərindən danışarkən nəzərə almalıyıq ki, hamı eyni hissləri yaşamır və eyni sürətlə uyğunlaşmır. Doğma yurdunu uşaqlıq xatirələri ilə yada salan insanla həmin torpaqları yalnız valideynlərinin söhbətlərindən tanıyan gəncin təcrübəsi fərqli olacaq. Yaşlı insan keçmişi ilə yenidən bağ qurmağa, gənc isə orada öz gələcəyini görməyə ehtiyac duya bilər. Hər iki ehtiyaca anlayışla yanaşmaq vacibdir.
Uyğunlaşma prosesində şərti olaraq bir neçə dövrdən danışmaq mümkündür. Qayıdışdan əvvəl gözlənti, həyəcan və hazırlıq ön plana çıxır. İlk vaxtlarda qovuşma sevinci və güclü emosional yüksəliş yaşana bilər. Ardınca gündəlik həyatın qurulması başlayır: iş, məktəb, yeni münasibətlər, ailədaxili vəzifələr və məişət qayğıları aktuallaşır. Zaman keçdikcə insan yeni həyatında sabitlik və aidiyyət hissi qazanır. Lakin bunlar hamının mütləq eyni ardıcıllıqla keçdiyi sərt mərhələlər deyil. Sevinc və narahatlıq eyni vaxtda da yaşana bilər. Uyğunlaşmaq üçün zamana ehtiyac duymaq insanın doğma yurduna bağlılığının zəif olması demək deyil. Bəzən insan illərlə yaddaşında qoruduğu məkanla qarşılaşdığı bugünkü mühit arasında fərq hiss edir. Yenidən qurulan yaşayış məntəqəsində əvvəlki evini, küçəsini və ya qonşuluq münasibətlərini axtara bilər. Qayıdış itirilmiş yaxınların xatirəsini və ayrılığın ağrısını da canlandıra bilər. Belə hallarda “Artıq qayıtmısan, niyə kədərlənirsən?” demək insanı öz hisslərini gizlətməyə sövq edə bilər. Onu dinləmək, danışmaq istədiyi qədər danışmasına imkan vermək və duyğularını kiçiltməmək daha doğru yanaşmadır”.
Psixoloq qeyd edib ki, sağlam uyğunlaşmanın əsas dayaqlarından biri gündəlik həyatın aydın və sabit olmasıdır: “Məşğulluq imkanları, təhsilin davamlılığı, səhiyyə və sosial xidmətlərə çıxış, təhlükəsizlik qaydaları barədə anlaşılan məlumat insanın gələcəyə inamını gücləndirir. İnsan haradan kömək ala biləcəyini və qarşılaşdığı məsələnin necə həll olunacağını bildikdə qeyri-müəyyənlik azalır. Psixoloji rifahı dəstəkləmək üçün yaşayış şəraiti ilə yanaşı, sosial əlaqələrə və insanların qərarlarda iştirakına da diqqət yetirilməlidir.
Psixoloji dəstək isə ehtiyaclara uyğun təşkil olunmalıdır. Hər bir qayıdan şəxsi travma yaşamış və mütləq müalicəyə ehtiyacı olan insan kimi təqdim etmək düzgün deyil. Bir çox insan ailəsinin, yaxınlarının və icmasının dəstəyi ilə uyğunlaşa bilir. Bəzilərinə maarifləndirici görüşlər, valideyn məsləhətləri və dəstək qrupları faydalı ola bilər. Daha ciddi çətinlik yaşayanlar üçün isə məxfi və əlçatan fərdi psixoloji yardım, zərurət olduqda digər mütəxəssislərə yönləndirmə təmin edilməlidir. Bu baxımdan məktəb, ilkin səhiyyə və sosial xidmətlər arasında əlaqəli iş mexanizminin qurulmasını vacib hesab edirəm. İnsan psixoloji dəstəyə müraciəti damğalanma səbəbi kimi görməməlidir. Yardım könüllülük, məxfilik və insanın ləyaqətinə hörmət prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Davamlı yuxu çətinlikləri, güclü təşviş, insanlardan uzaqlaşma və gündəlik işlərin öhdəsindən gəlməkdə nəzərəçarpan çətinliklər olduqda peşəkar dəstəyə müraciət etmək məqsədəuyğundur”.
E.Rüstəmov vurğulayıb ki, uşaqlar və yeniyetmələrə ayrıca diqqət lazımdır: “Valideyn üçün doğma yurda qayıdış uşaq üçün tanış məktəbdən və dostlardan ayrılmaq mənasına da gələ bilər. Buna görə uşağı yalnız böyüklərin sevinci ilə qiymətləndirmək olmaz. Ona yeni məktəbi ilə əvvəlcədən tanış olmaq, dostluqlar qurmaq, əvvəlki dostları ilə əlaqəsini saxlamaq və gündəlik rejimini davam etdirmək üçün şərait yaradılmalıdır. Müəllim və məktəb psixoloqunun əməkdaşlığı bu keçidi asanlaşdıra bilər. Ailənin əsas vəzifəsi bir-birinə emosional dayaq olmaqdır. Ailə üzvləri yeni həyatla bağlı qərarları birlikdə müzakirə etməli, uşaqların və yaşlıların fikrini də dinləməlidirlər. Heç kimdən dərhal uyğunlaşmaq və daim sevincli görünmək gözlənilməməlidir. Keçmişlə bağlı xatirələri bölüşmək qədər, yeni mühitdə ortaq gündəlik vərdişlər və xoş xatirələr yaratmaq da əhəmiyyətlidir. Cəmiyyət səviyyəsində isə qonşuluq əlaqələri, mədəni tədbirlər, idman və könüllülük fəaliyyəti insanların bir-birinə yaxınlaşmasına kömək edə bilər. Qayıdan sakinlər görülən işlərin fəal iştirakçısı olmalı, onların təklifləri dinlənilməlidir. Media da insanların şəxsi ağrılarını sensasiya predmetinə çevirmədən, onların bacarıqlarını, təşəbbüslərini və yeni həyat qurmaq gücünü göstərməlidir.
Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutu olaraq hesab edirik ki, bu sahədə dəstək proqramları real ehtiyacların öyrənilməsinə əsaslanmalıdır. Uyğunlaşmanı yalnız ilk günlərin təəssüratları ilə qiymətləndirmək kifayət etmir. Müəyyən müddətdən sonra insanların rifahını, sosial bağlılığını və xidmətlərə çıxışını yenidən öyrənmək, dəstəyi həmin nəticələrə uyğun təkmilləşdirmək faydalı olar.
Böyük Qayıdışın psixoloji baxımdan ən dəyərli nəticəsi insanın doğma torpağında “burada özümü güvəndə hiss edirəm, burada mənə ehtiyac var və burada gələcəyimi qura bilərəm” deyə bilməsidir. Bu hissin möhkəmlənməsi ailənin, icmanın, mütəxəssislərin və aidiyyəti qurumların birgə diqqətindən keçir”.