Nəsillər: X-dən Alfaya qədər – sosial şəbəkələrdə bəyənmə və şərh davranışları nəsillərin özünüifadə formasını əks etdirir Bakı, 4 noyabr, AZƏRTAC Sosial şəbəkələr müasir cəmiyyətdə yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də fərdi kimliyin formalaşdığı, sosial münasibətlərin qurulduğu və ictimai mövqenin ifadə edildiyi rəqəmsal məkana çevrilib. X, Y, Z və Alfa nəsillərinin sosial mediada davranışları, xüsusilə bəyənmə, şərh yazma və paylaşma vərdişləri müəyyən xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənir. Bu fərqlər təkcə texnoloji yeniliklərlə deyil, həm də yaş, sosial mühit, psixoloji ehtiyaclar və kommunikasiya mədəniyyəti ilə bağlıdır.Bəs müxtəlif nəsillər sosial şəbəkələrdə özlərini necə ifadə edirlər? Bəyənmə, şərh və paylaşım hansı sosial mesajları daşıyır? Gənc nəsillərin rəqəmsal vərdişləri gələcəkdə digər nəsillərin kommunikasiya mədəniyyətini necə dəyişəcək?AZƏRTAC-ın bu və digər suallarını Dokuz Eylül Universitetinin Buca Təhsil fakültəsinin Psixoloji məsləhət və rəhbərlik kafedrasının dosenti Yağmur Soylu cavablandırıb. – X nəslindən Alfa nəslinədək sosial şəbəkələrdə bəyənmə və şərh yazma davranışlarında hansı əsas fərqlər müşahidə olunur? Bu fərqlər nəsillərin ünsiyyət və özünüifadə xüsusiyyətləri haqqında nə deyir?– X, Y, Z və Alfa nəsilləri faydalı təsviri kateqoriyalar olsa da, sosial şəbəkələrdəki davranışları yalnız doğum ili ilə izah etmək düzgün deyil. Yaş, inkişaf mərhələsi, istifadə olunan platforma, rəqəmsal bacarıqlar, ailə və dost çevrəsi, sosial-iqtisadi şərait və mədəni kontekst birlikdə nəzərə alınmalıdır.X nəsli sosial media ilə əsasən sonradan tanış olub. Buna görə də bu nəsil üçün sosial şəbəkələr bir çox hallarda mövcud sosial münasibətlərin rəqəmsal mühitə daşınması deməkdir. Bəyənmə və şərh daha çox dəstək göstərmək, qarşı tərəfin paylaşımını gördüyünü bildirmək və mövcud münasibətləri qorumaq funksiyasını daşıya bilər.Y nəsli rəqəmsal transformasiyanın fəal mərhələsində formalaşıb. Bu nəsil üçün sosial media həm dostluq əlaqələrini davam etdirmək, həm şəxsi kimliyini təqdim etmək, həm peşəkar şəbəkə qurmaq, həm də gündəmi izləmək vasitəsinə çevrilib. Buna görə də bəyənmə, şərh və paylaşımın funksiyaları daha müxtəlifdir.Z nəsli üçün sosial media artıq gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir. Xüsusilə qısa videolar, vizual məzmun, hekayələr və birbaşa mesajlaşma ünsiyyət formalarını dəyişdirir. “Pew Research Center”in yeniyetmələrlə bağlı araşdırmaları da göstərir ki, “TikTok”, “Instagram” və “Snapchat” kimi platformalardan istifadənin əsas motivləri arasında əyləncə, dostlar və ailə ilə əlaqə saxlamaq, eləcə də ortaq maraqları bölüşən insanlarla ünsiyyət qurmaq dayanır.Alfa nəslinə gəldikdə isə daha ehtiyatlı danışmaq lazımdır. Bu nəslin əhəmiyyətli hissəsi hələ uşaqlıq və erkən yeniyetməlik dövründədir. Buna görə də onların sosial media davranışları haqqında qəti nəticələr çıxarmaq tezdir. Bununla belə, vizual və qısa videoların, emojilərin, GIF-lərin, filtrlərin və avatarların kommunikasiya repertuarında daha erkən yaşlardan yer alacağını ehtimal etmək mümkündür.Məncə, nəsillər arasındakı əsas fərqi “Kim daha çox bəyənmə edir?” sualından daha çox, “Bəyənmə hansı kommunikasiya funksiyasını yerinə yetirir?” sualı ilə izah etmək olar. X nəsli üçün bu, “Səni gördüm və dəstəkləyirəm”, Y nəsli üçün “Səni dəstəkləyirəm və rəqəmsal münasibətimizi davam etdirirəm”, Z nəsli üçün isə “Bu məzmunla, kimliklə və ya hisslə özümü əlaqələndirirəm” mesajını daşıya bilər. Alfa nəslində isə bu davranışın daha vizual, qısa və interaktiv xarakter alması mümkündür.Burada sosial təsdiq amili də mühüm psixoloji rol oynayır. Tədqiqatlar göstərir ki, bəzi gənclər bəyənmə və şərh almaqla bağlı təzyiq hiss edir, hətta paylaşımlarını başqalarının bəyənəcəyi formada hazırlamağa çalışırlar. – Bir paylaşımı bəyənmək, ona şərh yazmaq və ya paylaşmaq insanın sosial mövqeyini və cəmiyyətlə münasibətini necə əks etdirir? Bu davranışlara yaşla yanaşı, texnologiya və sosial mühit nə dərəcədə təsir göstərir?– Bu üç davranışın sosial mənası eyni deyil. Bəyənmə ən az səy tələb edən sosial siqnallardan biridir. İnsan çox vaxt əlavə vaxt və izahat sərf etmədən “Gördüm”, “Müsbət qiymətləndirirəm”, “Səninləyəm” və ya sadəcə “Buradayam” mesajını verir. Bu, sosial baxımdan ən az resurs tələb edən ünsiyyət formasıdır. Eyni zamanda, insanın müəyyən məzmuna və ya şəxsə münasibətdə neytral olmadığını göstərən işarədir.Şərh yazmaq isə daha yüksək sosial iştirak tələb edir. İnsan öz fikrini açıq şəkildə ifadə edir və bununla özü haqqında daha çox məlumat verir. Şərh yalnız məzmuna münasibəti deyil, həm də insanın sosial mühitdə özünü necə mövqeləndirdiyini göstərə bilər. Bu davranış şəxsin intellektual mövqeyini, emosional reaksiyalarını, yumor hissini və mənsub olduğu sosial və ya ideoloji çevrəni üzə çıxara bilər. Qütbləşmiş cəmiyyətlərdə şərh bəzən dialoq vasitəsindən daha çox rəqəmsal sərhəd işarəsinə çevrilir.Paylaşım isə daha güclü ictimai mövqe ifadəsi ola bilər. Çünki insan hər hansı məzmunu öz sosial çevrəsinə daşımaqla onun daha geniş auditoriyaya çatmasını istədiyini göstərir. Bu baxımdan paylaşım kimlik, dəyərlər, mənsubiyyət və sosial münasibətlər haqqında daha aydın siqnal verə bilər. İnsan paylaşmaqla, müəyyən mənada, özünü həmin fikir və dəyərlər sistemi ilə əlaqələndirir.Lakin bu davranışları insanın həqiqi düşüncələrinin birbaşa göstəricisi kimi qəbul etmək psixoloji baxımdan düzgün deyil. Məsələn, bir paylaşımı bəyənmək onun məzmunu ilə tam razılaşmaq demək deyil. Eyni şəkildə, şərh yazmamaq da laqeydlik kimi qiymətləndirilməməlidir.Yaş mühüm amildir, lakin yeganə izah deyil. Platformanın dizaynı da istifadəçinin davranışına təsir göstərir. Məsələn, “DataReportal”ın GWI məlumatlarına əsaslanan təhlilində 16–24 yaş qrupunun ay ərzində istifadə etdiyi sosial platformaların sayının digər yetkin yaş qrupları ilə müqayisədə daha çox olduğu göstərilir. Eyni insan “Instagram”da vizual reaksiya verə, “TikTok”da qısa video paylaşa, “Snapchat”da şəxsi mesajlaşmaya üstünlük verə, başqa platformada isə daha çox mətn əsaslı ünsiyyət qura bilər.Sosial çevrənin təsiri də xüsusilə böyükdür. Yeniyetməlik dövründə həmyaşıdların rəyi, sosial qəbul və aidiyyət hissi mühüm psixoloji ehtiyaclardır. Buna görə də “Neçə nəfər bəyəndi?”, “Kim şərh yazdı?”, “Paylaşımım necə qarşılandı?” kimi suallar yalnız texnoloji deyil, həm də sosial və inkişafla bağlı proseslərin göstəricisidir.Başqa sözlə, texnologiya davranışın formasını, sosial mühit onun mənasını, inkişaf mərhələsi isə psixoloji əhəmiyyətini müəyyənləşdirir. – Z və Alfa nəsilləri sosial mediada daha fəal və vizual ünsiyyətə daha meyilli böyüyürlər. Gələcəkdə bu nəsillərin rəqəmsal davranışları X və Y nəsillərinin sosial media vərdişlərini necə dəyişə bilər?– Sosiologiyada ənənəvi sosiallaşma prosesi, yəni yaşlı nəslin gənc nəslə norma və davranış modellərini ötürməsi rəqəmsal ekosistemdə müəyyən mənada əks istiqamətdə də inkişaf edir. Bu proses “əks sosiallaşma” adlandırılır. Z və Alfa nəsillərinin rəqəmsal vərdişləri X və Y nəsillərinin davranışlarına da təsir göstərir.Bununla belə, “Gənclər yaşlıları dəyişdirəcək” yanaşmasından daha çox, nəsillərarası qarşılıqlı uyğunlaşma modelini əsas götürmək məqsədəuyğundur.Z və Alfa nəsilləri böyüdükcə sosial mediada ünsiyyətin daha vizual, sürətli və interaktiv xarakter alması ehtimalı yüksəkdir. Müasir araşdırmalar da gənclərin “TikTok”, “Instagram” və “Snapchat” kimi platformalarla fəal qarşılıqlı əlaqədə olduğunu, bu platformalardan istifadənin əyləncə, sosial əlaqələr və ortaq maraqlar ətrafında formalaşdığını göstərir.Bu dəyişikliklər X və Y nəsillərinə bir neçə istiqamətdə təsir edə bilər.İlk növbədə, ünsiyyətin vizuallaşması daha da güclənəcək. Uzun mətnlər əvəzinə qısa videolar, təsvirlər, emojilər, GIF-lər və digər vizual vasitələr daha geniş yayılacaq.İkinci istiqamət sosial medianın funksiyasının dəyişməsidir. X və Y nəsilləri üçün Facebook kimi platformalar əvvəllər daha çox dost və ailə çevrəsi ilə əlaqələndirilirdisə, yeni nəsillərdə əyləncə, kəşf, məzmun istehsalı, icmaların formalaşdırılması və şəxsi maraqlar bir-biri ilə daha sıx bağlıdır.Üçüncü məqam nəsillərarası öyrənmədir. Texnoloji mədəniyyət yalnız gənclərdən böyüklərə doğru ötürülmür. Valideynlər də uşaqları vasitəsilə yeni platformaları, kommunikasiya formalarını və rəqəmsal davranış normalarını öyrənirlər. Beləliklə, nəsillər arasında qarşılıqlı rəqəmsal mədəniyyət mübadiləsi yaranır.Nəhayət, sosial fəallıq anlayışının özü də dəyişir. İnsanın daim paylaşım etməsi onun sosial baxımdan daha fəal olması demək deyil. Bəzən məzmunu izləmək, istehlak etmək, şəxsi mesajlaşmaq və müəyyən icmanın fəaliyyətində iştirak etmək də intensiv sosial təcrübə yaradır. Buna görə də rəqəmsal fəallığı yalnız paylaşım və şərhlərin sayı ilə ölçmək düzgün olmazdı. – Sosial şəbəkələrdə bəyənmə və şərhlərin sayı insanın özünə münasibətinə və psixoloji vəziyyətinə necə təsir göstərir? Xüsusilə gənclər üçün sosial təsdiq və rəqəmsal kimlik hansı riskləri yaradır?– Bu məsələyə psixoloji baxımdan yanaşdıqda üç əsas anlayış ön plana çıxır: sosial təsdiq, sosial müqayisə və rəqəmsal kimlik.Sosial təsdiq baxımından bəyənmə və şərhlərin sayı bəzi insanlarda özünə münasibətin xarici rəylərdən daha çox asılı olmasına səbəb ola bilər. İnsan paylaşımının necə qarşılandığını şəxsi dəyərinin göstəricisi kimi qəbul etməyə başladıqda, rəqəmsal reaksiyalar psixoloji baxımdan daha böyük əhəmiyyət qazanır.Sosial müqayisə isə insanların yalnız başqalarının həyatını deyil, həm də öz görünürlüklərini başqalarının sosial media göstəriciləri ilə müqayisə etməsi ilə bağlıdır.Rəqəmsal kimlik xüsusilə yeniyetməlik dövründə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki bu mərhələdə “Mən kiməm?” sualı ilə “Sosial mediada necə görünürəm?” sualı getdikcə daha çox kəsişir.Bununla belə, bəyənmə və şərh davranışlarını özlüyündə nə patoloji, nə də sağlam davranış kimi qiymətləndirmək doğrudur. Əsas məsələ insanın bu reaksiyalara hansı mənanı verməsi, onların nə qədər tez-tez baş verməsi, hansı funksiyanı daşıması və real həyatdakı münasibətlərinə necə təsir etməsidir.Ümumilikdə, nəsillər arasındakı fərqləri qəti və dəyişməz xüsusiyyətlər kimi təqdim etməkdən çəkinmək lazımdır. “Z nəsli belədir”, “X nəsli texnologiyanı bilmir” kimi yanaşmalar elmi baxımdan həddindən artıq ümumiləşdirmədir. Yaşla yanaşı, cins, mədəniyyət, sosial-iqtisadi vəziyyət, təhsil, istifadə olunan platforma və sosial çevrə də rəqəmsal davranışları formalaşdırır.Əsas məsələ hansı nəslin sosial mediadan daha çox istifadə etməsi deyil, sosial medianın insanların münasibət qurmaq, özünü ifadə etmək, aidiyyət hissi yaratmaq və sosial təsdiq almaq üsullarını necə dəyişdirməsidir. Nəsillər sosial mediadan yalnız fərqli intensivlikdə deyil, həm də fərqli sosial mənalarla istifadə edirlər. Bu fərqlərin mənbəyi isə təkcə yaş deyil, inkişaf mərhələsi, texnologiya və sosial mühitin qarşılıqlı təsiridir. Müəllif: Pərvanə Qafarova
