Azərbaycanda inzibati xətalara görə cərimələrin tətbiqi qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada həyata keçirilir. Bununla belə, bəzi hallarda şəxsin yaşı, hüquqi statusu, təqsirinin olub-olmaması və digər hallar inzibati məsuliyyətə cəlb edilməsinə təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, qanuni əsaslarla cərimədən azad edilmə ilə cərimənin ümumiyyətlə qanunsuz tətbiq olunması fərqli hüquqi anlayışlardır. Bu baxımdan, vətəndaşların hansı hallarda cərimə oluna bilməyəcəyini və əsassız qərarlardan necə şikayət edə biləcəyini bilməsi vacibdir.Bəs, Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, hansı şəxslər və hansı hallarda inzibati cərimədən azad edilə bilər? Yaş, sosial vəziyyət və digər hüquqi statuslar inzibati məsuliyyətə necə təsir göstərir və vətəndaş əsassız cərimə ilə üzləşdikdə qərardan hansı qaydada şikayət edə bilər?Mövzu ilə bağlı Sonxeber.az-a açıqlama verən vəkil Elvin Əliyev bildirib ki, Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən, inzibati cərimənin kimlərə və hansı hallarda tətbiq edilə bilməməsi məsələsi ilk növbədə Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsi ilə tənzimlənir."Bu sahədə əsas prinsip ondan ibarətdir ki, hər bir şəxs yalnız qanunla müəyyən edilmiş əsaslar mövcud olduqda inzibati məsuliyyətə cəlb edilə bilər. Eyni zamanda, qanunvericilik müəyyən şəxslər və hallar üçün xüsusi hüquqi təminatlar və məsuliyyətdən azadolma mexanizmləri nəzərdə tutur. İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 16-cı maddəsinə əsasən, inzibati xəta törədərkən 16 yaşına çatmamş şəxslər inzibati məsuliyyətə cəlb edilə bilməzlər. Bununla yanaşı, 16 yaşından 18 yaşınadək olan şəxslər barəsində də xüsusi hüquqi qaydalar mövcuddur. Belə ki, ilk dəfə inzibati xəta törətmiş yetkinlik yaşına çatmayan şəxslər qanunvericilikdə nəzərdə tutulan şərtlər daxilində inzibati məsuliyyətdən azad edilə bilərlər. Bu zaman onların psixi inkişaf səviyyəsi, həyat şəraiti, səhhəti, təhsili və digər fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınır. Lakin bu azadolma avtomatik xarakter daşımır və qanunda göstərilən istisnalar da mövcuddur".Ekspert bildirib ki, digər mühüm hal şəxsin anlaqsız vəziyyətdə olmasıdır:"İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 15-ci madəsinə əsasən, şəxs inzibati xəta hesab edilən əməli törətdiyi zaman psixi xəstəlik və ya digər psixi pozuntu nəticəsində öz hərəkətlərinin faktiki xarakterini və ictimai təhlükəliliyini dərk etmək və ya onları idarə etmək iqtidarında olmayıbsa, inzibati məsuliyyət daşımır. Burada xüsusi olaraq vurğulanmalıdır ki, şəxsin əlilliyinin olması öz-özlüyündə onu inzibati məsuliyyətdən azad etmir. Əsas meyar konkret əməl törədilən zaman şəxsin psixi vəziyyətidir. Qanunvericilikdə hərbi qulluqçular və xüsusi hüquqi toxunulmazlıq statusuna malik şəxslərlə bağlı da müəyyən istisnalar nəzərdə tutulur. Hərbi qulluqçuların bəzi inzibati xətalarına görə intizam məsuliyyəti tətbiq oluna bilər və onlara münasibətdə ümumi qaydalardan fərqli hüquqi mexanizmlər mövcuddur. Eyni zamanda, beynəlxalq hüquq normalarına və Azərbaycan Respublikasının qoşulduğu beynəlxalq müqavilələrə əsasən toxunulmazlıq hüququ olan bəzi şəxslər barəsində xüsusi prosedurlar tətbiq edilir".Vəkil qeyd edib ki, vətəndaşların sosial vəziyyətinə gəldikdə isə, pensiyaçı olmaq, işsiz qalmaq, aztəminatlı ailənin üzvü olmaq, çoxuşaqlı ailədə yaşamaq və ya əlilliyə malik olmaq ümumi qaydada inzibati cərimədən avtomatik azad edilmək üçün əsas hesab edilmir:"Başqa sözlə, şəxsin maddi vəziyyətinin ağır olması onun inzibati məsuliyyətini öz-özlüyündə aradan qaldırmır. Bununla belə, konkret inzibati xəta üzrə xüsusi qanunvericilikdə güzəşt və ya azadolma nəzərdə tutulubsa, həmin hüquqi təminat tətbiq edilməlidir. Bu baxımdan, hər bir məsələ şəxsin sosial statusundan daha çox, konkret hüquq pozuntusunun xarakteri və qanunvericilikdə müəyyən edilmiş şərtlər əsasında qiymətləndirilməlidir. Burada mühüm hüquqi fərq ondan ibarətdir ki, inzibati cərimədən azad edilmə ilə cərimənin qanunsuz tətbiq edilməsi eyni anlayışlar deyil. Cərimədən azad edilmə o deməkdir ki, müəyyən inzibati xəta baş vermiş olsa da, qanun konkret şəxsə və ya vəziyyətə görə onu inzibati məsuliyyətdən azad etməyə imkan verir. Cərimənin qanunsuz tətbiqi isə tamam başqa məsələdir. Belə ki, əgər şəxs inzibati xəta törətməyibsə, onun təqsiri sübuta yetirilməyibsə, hadisə ilə həmin şəxs arasında hüquqi əlaqə yoxdursa, qərar səlahiyyətsiz orqan tərəfindən qəbul edilibsə və ya qanunla müəyyən edilmiş prosedur pozulubsa, bu halda cərimənin özü qanunsuz hesab oluna bilər".Onun sözlərinə görə, İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 19-cu və 20-ci maddələrində nəzərdə tutulan zəruri müdafiə və son zərurət halları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır:"Belə vəziyyətlərdə şəxsin hərəkətləri zahirən inzibati xəta əlamətləri daşısa da, qanunla müəyyən edilmiş şərtlər mövcud olduqda həmin hərəkətlərə görə inzibati məsuliyyət yaranmaya bilər. Həmçinin qanunvericiliyə əsasən, inzibati məsuliyyəti aradan qaldıran və ya şəxsin vəziyyətini yüngülləşdirən normativ hüquqi aktların geriyə qüvvəsi də müəyyən hallarda mümkündür. Vətəndaş əsassız və ya qanunsuz cərimə ilə üzləşdikdə öz hüquqlarını müdafiə etmək üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş şikayət mexanizmlərindən istifadə edə bilər. İlk növbədə, cərimə qərarı diqqətlə araşdırılmalı, qərarın hansı maddəyə əsaslandığı, hadisənin tarixi və yeri, qərarı qəbul edən orqanın səlahiyyəti və mövcud sübutlar yoxlanılmalıdır. Əgər qərarla razılaşmaq üçün əsas yoxdursa, vətəndaş foto və video görüntülərini, şahid ifadələrini, ödəniş sənədlərini, tibbi arayışları və digər sübutları toplayaraq şikayət verə bilər. İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 130-cu maddəsinə əsasən, inzibati xəta haqqında iş üzrə qərardan şikayət, ümumi qayda olaraq, qərarın surətinin rəsmi qaydada verildiyi gündən 10 gün müddətində verilə bilər. Şikayət müvafiq hallarda yuxarı səlahiyyətli orqana, vəzifəli şəxsə və ya məhkəməyə təqdim edilə bilər. Şikayətdə qərarın hansı səbəbdən qanunsuz və ya əsassız hesab edildiyi, hansı hüquq normalarının pozulduğu və bunu təsdiq edən sübutlar aydın şəkildə göstərilməlidir. Əgər şikayət müddəti üzrlü səbəbdən ötürülübsə, onun bərpası məsələsi də qanunvericiliyə uyğun qaydada qaldırıla bilər. Bununla yanaşı, şikayətin verilməsinin cərimənin icrasını bütün hallarda avtomatik dayandırmadığını da nəzərə almaq lazımdır"."Beləliklə, Azərbaycan qanunvericiliyində inzibati cərimədən azad edilmə məsələsi şəxsin yaşı, psixi vəziyyəti, xüsusi hüquqi statusu və konkret hüquq pozuntusunun xarakteri ilə əlaqələndirilir. Sosial vəziyyət, pensiyaçı olmaq, işsizlik və ya aztəminatlılıq isə ümumi qaydada cərimədən azad edilmək üçün müstəqil hüquqi əsas hesab edilmir. Əsas prinsip ondan ibarətdir ki, heç bir şəxs qanuni əsas olmadan, təqsiri müəyyən edilmədən və qanunla nəzərdə tutulmuş prosedurlara əməl edilmədən inzibati məsuliyyətə cəlb edilə bilməz. Vətəndaşın əsassız cərimə ilə üzləşdiyi halda isə onun qərardan şikayət etmək, sübutlar təqdim etmək, qərarın ləğvini və iş üzrə icraata xitam verilməsini tələb etmək hüququ vardır" - ekspert əlavə edib.
