İranın Ermənistandakı səfiri Xəlil Şirqolami TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi zamanı Ermənistan-İran sərhədində xarici hərbi qüvvələrin yerləşdirilməməsini və Tehranın təhlükəsizlik maraqlarının nəzərə alınmasını tələb edib.
İran tərəfi layihənin Ermənistanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü çərçivəsində reallaşdırılmasının vacibliyini vurğulamaqla yanaşı, prosesə dair konkret mexanizmlərin hazırlanmasını da zəruri sayır.
Ermənistan parlamentinin 28 oktyabr 2026-cı ildə Ermənistan-ABŞ Çərçivə sazişini ratifikasiya etməsi fonunda Tehranın bu açıqlaması regionda nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması ətrafında geosiyasi müzakirələri yenidən aktuallaşdırıb.
İranın TRIPP layihəsi ilə bağlı təhlükəsizlik narahatlıqları Azərbaycanın Naxçıvanla maneəsiz nəqliyyat bağlantısının yaradılması prosesinə hansı təsirləri göstərə bilər?
Maraqlıdır, Tehran xarici hərbi qüvvələrin Ermənistan-İran sərhədində yerləşdirilməsinə qarşı çıxmaqla regiondakı geosiyasi mövqelərini qorumağa çalışır, yoxsa bu narahatlıqların arxasında Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə yeni nəqliyyat imkanları əldə etməsi ilə bağlı daha geniş strateji hesablamalar dayanır?
Mövzu ilə bağlı Moderator.az-a politoloq Anar İsayev açıqlama verib.
Politoloq qeyd edib ki, İranın TRIPP layihəsi ilə bağlı narahatlıqlarını yalnız təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Məncə, burada təhlükəsizlik arqumentləri ilə geosiyasi və iqtisadi maraqlar bir-birini tamamlayır:
"Tehran əslində Cənubi Qafqazda formalaşan yeni nəqliyyat və güc balansının özünün regional mövqelərinə təsirindən ehtiyat edir. İran üçün əsas məsələ Azərbaycanın Naxçıvanla birbaşa nəqliyyat əlaqəsinin yaranmasına formal olaraq qarşı çıxmaqdan daha genişdir.
Söhbət regionda yeni kommunikasiya xəritəsinin formalaşmasından, Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişlənməsindən və İranın ənənəvi geosiyasi təsir rıçaqlarının zəifləməsi ehtimalından gedir.
Birinci məsələ – İranın təhlükəsizlik narahatlıqlarıdır.
Tehran Ermənistan-İran sərhədində hər hansı xarici hərbi qüvvənin və ya nəzarət mexanizminin yerləşdirilməsini öz milli təhlükəsizliyi baxımından risk hesab edir. İran üçün Ermənistanla sərhəd təkcə coğrafi xətt deyil, həm də Cənubi Qafqazda mövcudluğunu və regional əlaqələrini qoruyan strateji istiqamətdir.
Buna görə də İran həmin sərhəddə geosiyasi status-kvonun dəyişməsinə həssas yanaşır. Lakin burada bir məqamı fərqləndirmək lazımdır: nəqliyyat marşrutunun yaradılması ilə həmin ərazidə xarici hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi eyni məsələ deyil. Bu iki mövzunun bir-biri ilə əlaqələndirilməsi Tehranın narahatlıqlarını daha da siyasi müstəviyə daşıyır.
İkinci məsələ – Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişlənməsi və İranın iqtisadi maraqlarıdır.
Zəngəzur marşrutunun reallaşması Azərbaycanın coğrafi və iqtisadi mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirə bilər. Azərbaycan Naxçıvan vasitəsilə Türkiyəyə, oradan isə Avropa bazarlarına daha əlverişli çıxış əldə edəcək. Eyni zamandaOrta Dəhlizin əhəmiyyəti artacaq.
Bu, İran üçün müəyyən mənada rəqabət deməkdir. Çünki Tehran uzun müddət Azərbaycanla Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrində öz ərazisindən istifadə imkanına malik olub. Yeni marşrutun açılması İranın bu istiqamətdəki tranzit əhəmiyyətini müəyyən qədər azalda bilər.
Amma məsələ yalnız iqtisadi rəqabət deyil. İran narahatdır ki, Türkiyə, Azərbaycan və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən yeni nəqliyyat arxitekturası regionda onun iştirak etmədiyi alternativ geosiyasi və iqtisadi əməkdaşlıq platforması formalaşdıra bilər.
Üçüncü məsələ – İranın Ermənistanla münasibətləri və regional qüvvələr balansıdır.
Tehran Ermənistanın ərazi bütövlüyünün və İran-Ermənistan sərhədinin dəyişməz qalmasını özünün strateji marağı hesab edir. Çünki Ermənistan İran üçün Cənubi Qafqazda mühüm siyasi və iqtisadi tərəfdaş, eyni zamanda Türkiyə və Azərbaycanın yaratdığı regional əməkdaşlıq mühitində alternativ əlaqə istiqamətidir.
Bu baxımdan İran Zəngəzur marşrutunun Ermənistanın suverenliyi, gömrük və sərhəd nəzarəti prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərməsini istəyir. Onun üçün əsas risk nəqliyyat yolunun özü deyil, həmin yolun gələcəkdə hansı siyasi və təhlükəsizlik mexanizmləri ilə idarə olunacağıdır.Burada Azərbaycanın mövqeyi prinsipial əhəmiyyət daşıyır.
Bakı Naxçıvanla maneəsiz əlaqənin təmin olunmasını legitim hüquq və regional kommunikasiyaların açılması məsələsi kimi gündəmdə saxlamalıdır. Eyni zamanda Ermənistanın suverenliyi və beynəlxalq hüquq çərçivəsində razılaşdırılmış mexanizmlər də nəzərə alınmalıdır.
Zəngəzur marşrutu təkcə Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən nəqliyyat yolu deyil, Cənubi Qafqazda gələcək iqtisadi və siyasi təsir bölgüsünü müəyyənləşdirə biləcək strateji layihədir. İranın müqavimətinin arxasında da məhz bu yeni regional reallığa təsir etmək istəyi dayanır".
Pərvin Şakirqızı
Moderator.az/ Redaktor