Ağacdələn təbiətin ən maraqlı canlılarından biridir. Bu quş ağacların gövdəsinə dimdiyi ilə ardıcıl və çox sürətli zərbələr endirərək həm qida axtarır, həm də yuva qurmaq üçün ağacın içərisində boşluqlar yaradır. Onun bu hərəkəti ilk baxışdan olduqca təhlükəli görünür. Çünki ağacdələn başını ağacın sərt səthinə dəfələrlə və yüksək sürətlə çırpsa da, ciddi beyin zədəsi almadan fəaliyyətini davam etdirir. Bu isə haqlı olaraq belə bir sual doğurur: İnsan beyninə ciddi zərər verə biləcək qədər güclü zərbələrə məruz qalan ağacdələnin başı və beyni necə qorunur?Oxu24.com-un məlumatına görə , ağacdələnin bu xüsusiyyəti uzun müddətdir alimlərin diqqətini çəkir. Onun anatomik quruluşu və zərbə zamanı baş verən fiziki proseslər göstərir ki, bu quşun bədəni ağac döymək üçün xüsusi uyğunlaşmalar qazanıb. Burada söhbət yalnız möhkəm dimdikdən getmir. Kəllənin quruluşu, boyun əzələləri, dil aparatının anatomiyası və beynin kəllə daxilində yerləşməsi də zərbələrin təsirinin azaldılmasında rol oynayır.Ağacdələnlərin ağaca zərbə vurma tezliyi növdən və davranışın məqsədindən asılı olaraq dəyişir. Bəzi növlər qida axtararkən və ya yuva açarkən saniyədə bir neçə dəfə dimdik zərbəsi endirə bilir. Bu hərəkət zamanı baş çox qısa müddətdə sürətlənir və dayanır. Belə şəraitdə əsas məsələ zərbənin yaratdığı qüvvənin beyinə hansı formada ötürülməsi və toxumaların bu mexaniki təsirə necə uyğunlaşmasıdır.Ağacdələnin müdafiə sisteminin mühüm hissələrindən biri onun dimdiyidir. Dimdik keratindən ibarət xarici örtüyə və möhkəm sümük əsasına malikdir. Bu quruluş ağacın səthinə ardıcıl zərbələr endirməyə imkan verir. Lakin dimdiyin elastikliyi və ya keratin qatının bütün zərbə enerjisini udması barədə danışarkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Alimlər dimdiyin, kəllənin və digər anatomik strukturların birlikdə işlədiyini vurğulayırlar.Digər mühüm xüsusiyyət ağacdələnin kəllə sümüyünün quruluşudur. Onun kəlləsi zərbələr zamanı yaranan mexaniki yüklərə uyğunlaşmış anatomik xüsusiyyətlərə malikdir. Sümük toxumasının quruluşu və kəllənin forması qüvvələrin paylanmasına təsir göstərir. Bununla belə, ağacdələnin kəlləsində zərbəni tamamilə yox edən xüsusi, dördqatlı süngərvari amortizator sisteminin olduğu fikri elmi baxımdan dəqiq təsvir sayılmır. Bu proses bir neçə anatomik xüsusiyyətin qarşılıqlı fəaliyyəti ilə izah olunur.Ağacdələnin dil aparatı da diqqətçəkən quruluşa malikdir. Onun dili bəzi növlərdə olduqca uzun olur və xüsusi sümük-əzələ sistemi vasitəsilə kəllənin ətrafından keçərək uzanır. Bu sistem dilaltı sümük aparatı adlanır. Dilin ağacın dərinliklərindəki həşəratları çıxarmağa kömək etməsi ilə yanaşı, onun anatomik yerləşməsi də ağacdələnin fərqli xüsusiyyətlərindən biridir. Bəzən bu quruluş təhlükəsizlik kəmərinə bənzədilir, lakin dil aparatının kəlləni zərbələrdən qoruyan əsas mexanizm kimi çıxış etdiyini söyləmək üçün kifayət qədər elmi əsas yoxdur.Zərbələr zamanı boyun əzələlərinin fəaliyyəti də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Güclü boyun əzələləri başın hərəkətini idarə edir və dimdiyin ağaca düzgün istiqamətdə, ardıcıl şəkildə toxunmasına kömək edir. Bu əzələlərin fəaliyyəti başın hərəkətinə nəzarət baxımından vacibdir. Ağacdələnin zərbələri təsadüfi və nəzarətsiz baş hərəkətləri deyil; quş bu hərəkətləri müəyyən trayektoriya və koordinasiya ilə həyata keçirir.Beynin kəllə daxilində yerləşməsi və ölçüsü də zərbələrin təsirinin qiymətləndirilməsində nəzərə alınmalıdır. Ağacdələnlərin beyni nisbətən kiçikdir və kəllə daxilindəki anatomik quruluş zərbə zamanı toxumaların hərəkətinə təsir göstərir. Lakin bu xüsusiyyətləri insan beyninə aid mexaniki göstəricilərlə birbaşa müqayisə etmək düzgün deyil. Çünki müxtəlif canlıların beyin ölçüsü, kəllə forması, boyun əzələləri və zərbəyə məruz qalma mexanikası fərqlidir.Ağacdələnin başını qoruması ilə bağlı yayılan məlumatlarda bəzən zərbədən əvvəl boyun venasının sıxılması və beyindəki mayenin hərəkətinin qarşısının alınması kimi izahlar da yer alır. Hətta bu mexanizmin beynin silkələnməsini dayandıran hidravlik klapan kimi fəaliyyət göstərdiyi iddia edilir. Ancaq bu fikrin ağacdələnlərdə təsdiqlənmiş əsas qoruyucu mexanizm olduğunu söyləmək üçün yetərli elmi sübut yoxdur. Buna görə də belə izahları sübut olunmuş anatomik fakt kimi təqdim etmək doğru olmaz.Əslində ağacdələnin zərbələrə davamlılığını bir mexanizmlə izah etmək mümkün deyil. Dimdiyin quruluşu, kəllənin anatomiyası, boyun əzələlərinin koordinasiyası və beynin yerləşməsi birlikdə bu quşun ağaca təkrar-təkrar zərbə vurmasına imkan yaradır. Bu uyğunlaşmalar zərbələrin təsirini azaltsa da, onların bütün enerjini tamamilə neytrallaşdırdığını söyləmək elmi baxımdan düzgün deyil.Ağacdələnlərin anatomiyasının öyrənilməsi yalnız quşların həyat tərzini anlamaq baxımından deyil, biomexanika və mühəndislik sahələri üçün də maraqlıdır. Alimlər canlıların təbiətdə qazandığı uyğunlaşmaları araşdıraraq zərbəyə davamlı materialların, qoruyucu dəbilqələrin və müxtəlif təhlükəsizlik sistemlərinin hazırlanmasında istifadə oluna biləcək prinsipləri öyrənirlər.Beləliklə, ağacdələnin sirri onun başında yerləşən möcüzəvi dördqatlı amortizatorda deyil, milyonlarla illik təkamül nəticəsində formalaşmış mürəkkəb anatomik uyğunlaşmalardadır. Təbiət bu quşa ağac gövdəsini dəfələrlə döymək və qidasını əldə etmək üçün xüsusi imkanlar verib. Məhz bu xüsusiyyətlər ağacdələni quşlar aləminin ən maraqlı və diqqətçəkən canlılarından birinə çevirir.Jalə