Siyasi razılaşmaların əldə olunması ilə onların hüquqi müstəvidə rəsmiləşdirilməsi arasında ciddi fərq var. Xüsusilə münaqişədən sonrakı dövrdə qəbul edilən qərarların ardıcıllığı və hüquqi təminatların mövcudluğu gələcək münasibətlərin xarakterini müəyyənləşdirir.

Bu baxımdan Ermənistanın sülh sazişinin imzalanması üçün 2031-ci ilədək olan müddəti gündəmə gətirməsi diqqət çəkir.

Bəs, Ermənistan sülh sazişinin yekunlaşdırılmasını niyə bu qədər uzaq tarixlə əlaqələndirir və hansı siyasi-hüquqi amillər prosesin sürətinə təsir göstərir?

Mövzu ilə bağlı Moderator.az-a Milli Məclisin deputatı Sevinc Fətəliyeva açıqlama verib.

Deputat qeyd edib ki, bu gün Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sülh artıq diplomatik danışıqların predmeti olmaqdan çıxıb:

"O, Ermənistan rəhbərliyinin siyasi yetkinliyinin, məsuliyyətinin və strateji seçiminin özünəməxsus göstəricisinə çevrilib. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunmuş tarixi razılaşmalardan sonra tərəflərin çoxillik münaqişənin yekun həllinə lap yaxınlaşdığı görünürdü. Lakin son hadisələr göstərir ki, siyasi bəyanatlardan sülhün hüquqi təsbitinə keçid yenidən maneələrlə üzləşir.

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın sülh sazişinin imzalanmasına və ratifikasiyasına 2031-ci ilədək nail olmaq niyyəti barədə bəyanatı xüsusi suallar doğurur. Şübhəsiz, formal baxımdan söhbət məcburi beşillik gözləmədən deyil, son müddətdən gedir. Lakin bu qədər uzaq zaman hədəfinin ortaya çıxması belə Ermənistan rəhbərliyinin həqiqi prioritetləri barədə düşünməyə vadar edir.

Tamamilə təbii bir sual yaranır: əgər sülh müqaviləsinin əsas müddəaları artıq razılaşdırılıbsa, Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü rəsmən tanıyırsa, hər iki ölkənin rəhbərliyi uzunmüddətli sabitlikdə maraqlı olduğunu bəyan edirsə, nə üçün sülhün yekun rəsmiləşdirilməsi yenidən qeyri-müəyyən perspektivlə əlaqələndirilir?

Fikrimcə, cavabı diplomatik müstəvidən daha çox, İrəvanın daxili siyasi maraqlarının, həll olunmamış hüquqi məsələlərin və müəyyən geosiyasi hesablamaların məcmusunda axtarmaq lazımdır".

Millət vəkili vurğulayıb ki, onun sözlərinə görə, ilk növbədə Ermənistandakı daxili siyasi vəziyyəti nəzərə almaq zəruridir:

"Keçirilmiş parlament seçkilərindən və yeni hökumətin formalaşmasından sonra sülh gündəliyinin əlavə təkan alacağı gözlənilirdi. Əvvəllər məhz seçki mərhələsinin keçilməsi zərurəti Ermənistan rəhbərliyinin ehtiyatlılığının izahı kimi istifadə olunurdu.

Lakin seçkilər başa çatıb, hökumət formalaşıb, prinsipial qərarlar isə hələ də təxirə salınır. Əsas məsələ Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi olaraq qalır.

Konstitusiyanın preambulası Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə bağlı olan Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad ehtiva edir. Bakı üçün bu, formallıq deyil, xüsusilə də qonşu dövlətin daxili işlərinə müdaxilə cəhdi deyil. Söhbət İrəvanda siyasi hakimiyyət dəyişdikdə ərazi iddialarına qayıdış imkanını istisna edən etibarlı hüquqi təminatların yaradılmasından gedir.

Azərbaycan sadə və prinsipial mövqedən çıxış edir: sülh sazişi konkret baş nazirin səlahiyyət müddətinə deyil, onilliklərə və nəsillərə hesablanmalıdır. Bununla yanaşı, Paşinyan üçün konstitusiya islahatı ciddi daxili siyasi çağırışdır.

Onun əleyhdarları Əsas Qanunun tarixi əhəmiyyət daşıyan müddəalarının dəyişdirilməsini milli maraqlardan imtina kimi təqdim etməyə çalışırlar. Əvvəlki hakimiyyət sistemi ilə bağlı revanşist siyasi qüvvələr öz fəaliyyətlərini məhz bu cür ritorika üzərində qurmaqda davam edirlər".

Sevinc Fətəliyeva əlavə edib ki, buna görə də istisna deyil ki, prosesin uzadılması hazırkı rəhbərlik üçün erməni cəmiyyətinin ən radikal hissəsi ilə birbaşa siyasi qarşıdurmadan yayınmaq vasitəsidir:

"Lakin burada prinsipial ziddiyyət gizlənir. Paşinyan əvvəlki ərazi təsəvvürlərindən imtinanı və dövlətin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində inkişafına diqqətin yönəldilməsini nəzərdə tutan “Real Ermənistan” konsepsiyasını irəli sürür.

Amma əgər bu yanaşma həqiqətən yeni dövlət ideologiyasının əsasını təşkil edirsə, o, ardıcıl hüquqi təsbitini tapmalıdır. Eyni zamanda münaqişəli siyasətdən tarixi imtinanı bəyan etmək və bu imtinanı institusional səviyyədə təsbit etməli olan qərarları sonsuzadək təxirə salmaq mümkün deyil.

Bu kontekstdə Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın son bəyanatları da diqqətəlayiqdir. İrəvan mövcud Konstitusiyanın Azərbaycan üçün təhdid yaradan müddəalar ehtiva etmədiyini iddia etməkdə davam edir və mövcud fikir ayrılıqlarını artıq paraflanmış sazişin imzalanması yolu ilə həll etməyi təklif edir.

Əslində burada yanaşmaların fundamental fərqi özünü göstərir. Erməni tərəfi siyasi və müqavilə öhdəliklərinin kifayət etdiyini önə çəkir, Azərbaycan isə ərazi iddiaları üçün istənilən hüquqi zəminin aradan qaldırılmasında israr edir".

Deputat onu da qeyd edib ki, uzunmüddətli işğal və silahlı münaqişənin nəticələri ilə üzləşmiş dövlət üçün bu cür ehtiyatlılıq tamamilə əsaslıdır:

"Bakı sadəcə sənədin imzalanmasında deyil, sülhün dönməz xarakter almasında maraqlıdır. Prosesin uzadılmasının ikinci mümkün səbəbi diplomatik manevr üçün əlavə məkanı saxlamaq istəyidir. Anklav və eksklavlar ətrafında son müzakirələr ikitərəfli danışıqlar mexanizmləri çərçivəsində lazımi qaydada rəsmiləşdirilməmiş yeni siyasi təkliflərin ictimai müstəvidə necə meydana çıxdığını nümayiş etdirir.

Paşinyan ərazi mübadiləsi imkanından danışsa da, Ermənistanın Baş nazirinin müavini Mher Qriqoryan Azərbaycanla müvafiq razılaşmaların, eləcə də komissiyaların işi çərçivəsində bu məsələ ilə bağlı rəsmi müzakirələrin olmadığını təsdiqləyib.

Siyasi ritorika ilə danışıqlar praktikası arasındakı bu cür uyğunsuzluqlar əlavə qeyri-müəyyənlik yarada bilər. Halbuki sərhədin delimitasiyası və demarkasiyası prosesi razılaşdırılmış prinsiplərə, hüquqi sənədlərə və ardıcıl birgə işə əsaslanmalıdır.

Digər bir aspekt beynəlxalq vəziyyətin dəyişməsi ilə bağlıdır. Ermənistan xarici siyasi əlaqələrini fəal şəkildə şaxələndirir, Avropa İttifaqı ilə qarşılıqlı fəaliyyəti genişləndirir, xarici tərəfdaşlarla hərbi-texniki əməkdaşlığı inkişaf etdirir.

Bu cür əməkdaşlıq özlüyündə istənilən dövlətin suveren hüququdur. Lakin ehtimal etmək olar ki, İrəvandakı müəyyən siyasi dairələr zaman keçdikcə xarici mövqelərini möhkəmləndirməyə və bunun sayəsində danışıqlarda əlavə imkanlar əldə etməyə ümid edirlər.

Əgər belə bir hesablama həqiqətən mövcuddursa, o, strateji baxımdan yanlış görünür".

Xanım deputat bildirib ki, beynəlxalq münasibətlər təcrübəsi göstərir ki, kiçik dövlətlərin böyük geosiyasi mərkəzlər arasındakı ziddiyyətlərdən istifadə etmək cəhdləri heç də həmişə onların təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsinə gətirib çıxarmır:

"Əksinə, xarici siyasi gözləntilərdən həddindən artıq asılılıq regional maraqları başqalarının strategiyalarının girovuna çevirə bilər. Cənubi Qafqaz bu cür yanaşmalara görə artıq çox yüksək qiymət ödəyib.

Sülh prosesinin iqtisadi ölçüsü də az əhəmiyyət daşımır. Ermənistan obyektiv olaraq nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasında, ticarətin inkişafında, investisiyaların cəlb edilməsində və regional iqtisadi layihələrə tamhüquqlu şəkildə qoşulmasında maraqlıdır.

Vaşinqton razılaşmaları və TRIPP təşəbbüsü Avrasiyanın müxtəlif hissələrini birləşdirən nəqliyyat-logistika sisteminin formalaşdırılması üçün prinsipcə yeni imkanlar yaradır.

Lakin genişmiqyaslı infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi təkcə siyasi bəyanatlar deyil, həm də konkret qərarlar, texniki planlaşdırma, maliyyələşdirmə mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi və tikinti işlərinə başlanılmasını tələb edir.

Diqqətçəkəndir ki, erməni tərəfi TRIPP üzrə praktiki işlərin başlanmasını əsasən 2026-cı ilin sonu – 2027-ci ilin əvvəli ilə əlaqələndirir. Bu, layihənin hazırlığının davam etdiyini söyləməyə imkan verir, lakin eyni zamanda bəyanatlardan ölçülə bilən nəticələrə keçidin zəruriliyini vurğulayır.

Bu fonda başqa bir sual da özünü göstərir: İrəvan ən mürəkkəb siyasi-hüquqi öhdəliklərin qəbulunu təxirə salmaqla eyni vaxtda münasibətlərin normallaşmasının iqtisadi üstünlüklərindən yararlanmağa çalışmırdı?

Belə bir ehtimalı istisna etmək olmaz. Lakin davamlı iqtisadi əməkdaşlıq etimad olmadan mümkün deyil, etimad isə ilk növbədə addımların ardıcıllığı ilə formalaşır. Revanşizm amili də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir".

Millət vəkili sonda fikirlərinə əlavə olaraq bildirib ki, Paşinyanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması barədə rəsmi bəyanatlarına baxmayaraq, Ermənistanın siyasi məkanında mövcud reallıqları qəti şəkildə qəbul etməyə hazır olmayan qüvvələr qalmaqdadır:

"Qarabağ mövzusundan daxili siyasi səfərbərlik üçün istifadə, əvvəlki münaqişəli təsəvvürləri qoruyub saxlamaq cəhdləri və müvafiq ideoloji yanaşmaların yenidən nəzərdən keçirilməsinə müqavimət sülhə doğru irəliləyişi obyektiv olaraq çətinləşdirir.

Bununla belə, bütün erməni cəmiyyətinin mövqeyini revanşist müxalifətin əhval-ruhiyyəsi ilə avtomatik olaraq eyniləşdirmək yanlış olardı.

Lakin məhz buna görə də hazırkı hakimiyyətin məsuliyyəti ərazi iddialarından bəyan edilmiş imtinanı davamlı dövlət siyasətinə çevirməkdən ibarətdir. Ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etmiş Azərbaycan qarşıdurmanın davam etdirilməsində maraqlı deyil.

Əksinə, Bakı suverenliyin qarşılıqlı tanınmasına, sərhədlərin toxunulmazlığına və iqtisadi qarşılıqlı əlaqələrə əsaslanan yeni regional münasibətlər sisteminin formalaşdırılmasının ardıcıl tərəfdarı kimi çıxış edir.

Prezident İlham Əliyev dəfələrlə vurğulayıb ki, konstitusiya-hüquqi maneələr aradan qaldırıldığı təqdirdə Azərbaycan yekun sülh nizamlanmasına hazırdır. Sülhün davamlılığını təmin etmək zərurəti ilə siyasi baxımdan əlverişsiz qərarların qəbulunu təxirə salmaq cəhdləri arasındakı prinsipial fərq də məhz bundadır.

Son nəticədə sülh prosesinin uzadılması çətin ki, Ermənistana strateji üstünlüklər qazandıra bilsin. Əksinə, o, ölkənin iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdıra, daxili siyasi qütbləşməni qoruyub saxlaya və revanşist ritorikadan gələcəkdə istifadə üçün şərait yarada bilər. Zaman özü-özlüyündə siyasi ziddiyyətləri həll etmir.

O, yalnız zəruri qərarların qəbul edilməməsinin nəticələrini dərinləşdirir. Bu gün İrəvan seçim qarşısındadır: ya sülhün yekun rəsmiləşdirilməsini növbəti zaman hədəfləri ilə əlaqələndirərək cəmiyyətin gözləntilərini idarə etməyə davam etmək, ya da siyasi iradə nümayiş etdirərək diplomatik razılaşdırmanın ən mühüm mərhələlərini artıq keçmiş prosesi başa çatdırmaq.

Siyasi sabitliyi qorumaq naminə sülhü sonsuzadək təxirə salmaq olmaz. Dövlət rəhbərinin tarixi məsuliyyəti onun çətin qərarlardan nə qədər uzun müddət yayına bilməsi ilə deyil, gələcək nəsillərin maraqları tələb etdiyi zaman həmin qərarları qəbul etməyə qadir olub-olmaması ilə müəyyən edilir.

Məhz buna görə də bu gün əsas sual belə səslənmir: Ermənistan sülh sazişini 2031-ci ilədək imzalayacaqmı?

Daha vacib olan başqa məsələdir: Ermənistan rəhbərliyi bu müddəti lüzumsuz edəcək qərarları elə indidən qəbul etməyə hazırdırmı?

Azərbaycan möhkəm, ədalətli və davamlı sülhdə maraqlıdır. İndi İrəvan sübut etməlidir ki, onun üçün bu, sadəcə siyasi bəyanat deyil, yekun strateji seçimdir".

Pərvin Şakirqızı

Moderator.az/ Redaktor