44 il əvvəl Leonid Brejnevin ölümünün pərdəarxası: SSRİ rəhbərinin son istəyi, gizlədilən ölüm xəbəri və hakimiyyət uğrunda mübarizə
44 il əvvəl – 1982-ci il noyabrın 10-da Sovet İttifaqına 18 il rəhbərlik etmiş Leonid Brejnev vəfat edib. Onun ölümü SSRİ tarixində bütöv bir siyasi dövrün başa çatması ilə yanaşı, Kremldə hakimiyyət uğrunda mübarizənin yeni mərhələsinin başlanğıcı olub. Lakin sonradan üzə çıxan xatirələr göstərir ki, ağır xəstə olan Brejnev hakimiyyətdən getmək istəsə də, ətrafındakı siyasi elita buna imkan verməyib.
Rusiyanın “Kommersant” nəşri Leonid Brejnevin həyatının son günləri, ölüm xəbərinin ictimaiyyətdən gizlədilməsi və dəfn mərasiminin pərdəarxası ilə bağlı şahidlərin xatirələrini dərc edib.
“Təqaüdə çıxmaq istəyirdi, amma onu buraxmırdılar”
Brejnevin səhhətində ciddi problemlər hələ 1952-ci ildə, 45 yaşında olarkən keçirdiyi miokard infarktından sonra başlayıb. 1970-ci illərin ortalarına doğru isə onun sağlamlıq vəziyyəti xeyli ağırlaşıb. Yuxu dərmanlarından həddindən artıq istifadə etməsi də səhhətinə mənfi təsir göstərib.
SSRİ Səhiyyə Nazirliyinin 4-cü Baş İdarəsinin rəisi, akademik Yevgeni Çazov xatirələrində Brejnevin sağlam və fəal rəhbər obrazını qorumağın getdikcə çətinləşdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, Baş katibin sinir sistemi o qədər zəifləmişdi ki, adi sakitləşdirici dərmanlar belə orqanizminə güclü təsir göstərirdi.
Brejnevin müalicə həkimi Mixail Kosarev isə hesab edirdi ki, onun ömrünü uzatmağın yeganə yolu hakimiyyətdən uzaqlaşması və gündəlik iş yükündən azad olunmasıdır.
Lakin sovet siyasi elitası bununla razılaşmırdı.
Keçmiş Ümumittifaq Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Boris Pastuxovun xatirələrinə görə, Brejnev özü də səhhətinin ağır olduğunu anlayır və dəfələrlə təqaüdə çıxmaq istəyirdi. Ancaq ətrafındakılar onu vəzifədə qalmağa inandırırdılar.
Pastuxov bildirirdi ki, siyasi elita Brejnevin hakimiyyətdə qalmasını partiya və dövlət daxilində sabitliyin qorunması üçün vacib hesab edirdi. Hətta rəhbərlik etmək imkanları zəifləsə belə, onun simvolik fiqur kimi vəzifəsini davam etdirməsini istəyirdilər.
Beləliklə, ağır xəstə olan sovet rəhbəri hakimiyyətdən getmək istəsə də, ətrafındakıların təkidi ilə vəzifəsində qalırdı.
Ölümündən üç gün əvvəl hərbi paradı qəbul etdi
Brejnevin son ictimai çıxışlarından biri 1982-ci il noyabrın 7-də – Oktyabr İnqilabının 65-ci ildönümündə baş tutub.
Həmin gün o, əlverişsiz hava şəraitinə baxmayaraq, bir neçə saat Lenin Mavzoleyinin tribunasından hərbi paradı və nümayişi izləyib.
Daha sonra Kremldə xarici diplomatların və qonaqların iştirakı ilə qəbul keçirilib. Brejnev digər Siyasi Büro üzvləri ilə birlikdə tədbirə qatılıb, badə qaldıraraq çıxış edib.
O zaman iştirakçıların çoxu bunun Brejnevin son ictimai çıxışı olacağını təsəvvür etmirdi.
Ölüm xəbəri bir gün gizlədildi
1982-ci il noyabrın 10-da səhər saatlarında 75 yaşlı Leonid Brejnev Moskva vilayətində yerləşən “Zareçye-6” dövlət bağ evində yuxuda vəfat edib.
Tibbi ekspertizanın rəyinə əsasən, ölümün səbəbi ürəyin qəfil dayanması olub. Onun cansız bədənini şəxsi mühafizəçiləri aşkar ediblər. Mühafizəçilər reanimasiya tədbirləri görsələr də, nəticəsi olmayıb.
Hadisə yerinə ilk gələnlərdən biri KQB-nin keçmiş rəhbəri, həmin dövrdə Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin katibi olan Yuri Andropov olub. O, dərhal Siyasi Büronun iclasının çağırılmasına göstəriş verib. Lakin rəhbərliyin bütün üzvləri Moskvada olmadığı üçün iclas yalnız axşam saatlarında keçirilib.
Ən diqqətçəkən məqam isə Brejnevin ölümünün dərhal ictimaiyyətə açıqlanmaması olub.
Onun mühafizəçisi Vladimir Medvedev xatirələrində yazırdı ki, həmin gün həyat yoldaşı ilə çörək almaq üçün mağazaya gedərkən növbədə dayanan bir qadın ondan Brejnevin ölüm xəbərini eşidib-eşitmədiyini soruşub.
Mühafizəçi xəbəri haradan bildiyini soruşduqda qadın artıq hamının bundan danışdığını bildirib və radioda səslənən matəm musiqisinə diqqət çəkib.
Əslində, televiziya və radioda baş verən dəyişikliklər ölkədə fövqəladə hadisənin yaşandığından xəbər verirdi.
Noyabrın 10-u SSRİ-də Milis Günü kimi qeyd edilsə də, həmin gün əyləncəli proqramlar efirdən çıxarılmış, onların əvəzinə klassik musiqilər səsləndirilmişdi.
İnsanlar ölkə rəhbərliyində ciddi hadisənin baş verdiyini hiss etsələr də, rəsmi məlumat verilmədiyindən müxtəlif şayiələr yayılırdı.
Kremldə hakimiyyət uğrunda səssiz mübarizə başladı
Brejnevin ölümündən sonra əsas məsələ onun yerinə kimin keçəcəyi idi. Sovet siyasi elitası daxilində müxtəlif qrupların maraqları toqquşurdu.
Noyabrın 11-də Brejnevin ölüm xəbəri rəsmən elan edilib və ölkədə dörd günlük matəm mərasiminə başlanılıb.
Dəfn komissiyasına Yuri Andropovun rəhbərlik edəcəyi açıqlanıb. Bu qərar siyasi dairələrdə onun gələcək Baş katib olacağına dair mühüm işarə kimi qiymətləndirilib.
Noyabrın 12-də Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin plenumu keçirilib və Yuri Andropov yekdilliklə Baş katib seçilib.
Maraqlıdır ki, onun namizədliyini plenumda Konstantin Çernenko irəli sürüb. Halbuki Çernenko da hakimiyyətə əsas namizədlərdən biri hesab olunurdu.
Beləliklə, Brejnevin ölümündən cəmi iki gün sonra SSRİ-də hakimiyyətin yeni sahibi müəyyənləşib.
Dəfn mərasimi üçün görünməmiş təhlükəsizlik tədbirləri
1982-ci il noyabrın 15-də Leonid Brejnevin dəfn mərasimi keçirilib.
Mərasim Mərkəzi Televiziya vasitəsilə canlı yayımlanıb. Brejnevin cənazəsi artilleriya lafetində Qırmızı Meydana gətirilib və Kremlin divarı yaxınlığında dəfn olunub.
Moskva həmin günlərdə ciddi təhlükəsizlik nəzarətinə götürülüb. Xarici ölkələrdən çoxsaylı nümayəndə heyətləri mərasimdə iştirak etmək üçün SSRİ paytaxtına gəliblər.
“The New York Times” qəzetinin müxbirləri dəfn zamanı görülən təhlükəsizlik tədbirlərinin hətta 1980-ci il Moskva Olimpiadası ilə müqayisədə daha mürəkkəb təşkil olunduğunu qeyd ediblər.
Dəfn komissiyasının iclas stenoqramları da maraqlı detalları üzə çıxarır.
Plana əsasən, Brejnevin dəfn olunduğu anda SSRİ ərazisində müəssisələrin fəaliyyəti və nəqliyyatın hərəkəti beş dəqiqəlik dayandırılmalı idi. Fasiləsiz istehsal müəssisələri isə istisna təşkil edirdi.
Bundan əlavə, zavodların, fabriklərin, qatarların və gəmilərin üç dəqiqə ərzində səs siqnalları verməsi nəzərdə tutulmuşdu.
Təhlükəsizliyi təmin etmək məqsədilə minlərlə hərbçi və hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşı səfərbər edilmişdi.
Tabut məzara düşdü? – İllərlə müzakirə olunan hadisə
Dəfn mərasiminin ən çox müzakirə edilən məqamlarından biri Brejnevin tabutunun məzara endirilməsi zamanı yaşanıb.
Televiziya yayımında tabut endirilərkən güclü zərbə səsi eşidilib. Bu isə milyonlarla tamaşaçıda tabutun kəndirlərdən sürüşərək qəfil məzara düşdüyü təəssüratını yaradıb.
Həmin dövrün şahidlərindən Georgi Myasnikov gündəliyində tabutun ehtiyatsızlıq nəticəsində sərt şəkildə məzara endirildiyini yazıb.
Lakin Brejnevin şəxsi mühafizəçisi Vladimir Medvedev bu versiyanı təkzib edib. Onun sözlərinə görə, tabut normal qaydada endirilib, eşidilən güclü səs isə həmin anda açılan vida atəşinin əks-sədası olub.
Dəfn mərasimində iştirak edən qəbirqazan Georgi Kovalenko da sonralar tabutun yerə düşməsi barədə yayılan iddiaları rədd edib.
Beləliklə, Brejnevin tabutunun məzara düşməsi ilə bağlı hadisə uzun illər müxtəlif versiyalarla müzakirə olunsa da, bu iddia təsdiqini tapmayıb.
Dəfn mərasimindən sonra Yuri Andropov artıq SSRİ-nin yeni Baş katibi kimi xarici nümayəndə heyətlərini qəbul etməyə başlayıb.
Bir dövrün sonu
1964-cü ildən 1982-ci ilə qədər SSRİ-yə rəhbərlik etmiş Leonid Brejnevin ölümü sovet tarixində bütöv bir siyasi mərhələnin başa çatması ilə nəticələnib.
Onun son illəri ilə bağlı xatirələr isə hakimiyyətin pərdəarxasında baş verən proseslərə işıq salır. Ağır xəstə olan və təqaüdə çıxmaq istəyən Brejnevin vəzifəsində qalması sovet siyasi sistemində şəxsi qərarlardan daha çox partiya rəhbərliyinin maraqlarının ön plana çıxdığını göstərir.