Müasir müharibələr artıq yalnız tankların, təyyarələrin, raketlərin və canlı qüvvənin qarşıdurması deyil. Döyüş meydanında kimin daha çox silaha malik olması ilə yanaşı, kimin daha sürətli məlumat topladığı, həmin məlumatı daha dəqiq təhlil etdiyi və qərarları daha qısa müddətdə qəbul etdiyi də həlledici əhəmiyyət daşıyır. Süni intellekt, peyk sistemləri, rəqəmsal şəbəkələr və kiberməkan müasir hərbi strategiyanın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. ABŞ, İsrail və İran arasında 2026-cı ildə baş verən müharibə bu yeni reallığı xüsusilə aydın şəkildə nümayiş etdirdi.
Bu müharibənin diqqət çəkən tərəfi odur ki, hərbi əməliyyatlar paralel olaraq üç istiqamətdə aparılır: fiziki döyüş meydanında, informasiya məkanında və rəqəmsal infrastruktur üzərində. Əvvəllər müharibənin nəticəsinə təsir göstərən yardımçı vasitələr hesab edilən məlumat, kommunikasiya və texnoloji imkanlar indi birbaşa strateji üstünlük mənbəyinə çevrilib. Döyüş meydanında üstünlük əldə etmək üçün yalnız düşmənin hərbi mövqelərini məhv etmək kifayət etmir; onun məlumat toplamaq, əlaqə saxlamaq, qərar qəbul etmək və cəmiyyətə təsir göstərmək imkanlarını da məhdudlaşdırmaq tələb olunur.
Süni intellektin hərbi əməliyyatlarda istifadəsi bu dəyişikliklərin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Peyklərdən, pilotsuz uçuş aparatlarından, radar sistemlərindən, rabitə kanallarından və açıq mənbələrdən əldə olunan böyük həcmli məlumatlar süni intellekt vasitəsilə təhlil edilir. Bu sistemlər hərbi komandanlığa mümkün hədəfləri müəyyənləşdirmək, onların əhəmiyyətini qiymətləndirmək və əməliyyatların prioritetlərini seçməkdə kömək edir. Nəticədə əvvəllər uzun vaxt tələb edən bəzi təhlil və qərar prosesləri xeyli sürətlənir.
ABŞ-ın hərbi əməliyyatlarda istifadə etdiyi Maven Smart System kimi platformalar bu sahədə yeni mərhələnin göstəricisidir. Belə sistemlər müxtəlif mənbələrdən gələn məlumatları vahid rəqəmsal mühitdə birləşdirərək hərbi qərarların qəbulunu sürətləndirməyə imkan verir. Lakin burada mühüm bir məsələ var: süni intellektin təklif etdiyi hədəfin seçilməsi ilə həmin hədəfə zərbə endirilməsi arasında insan məsuliyyəti qorunmalıdır. Alqoritmin verdiyi nəticə avtomatik olaraq düzgün və hüquqi baxımdan əsaslandırılmış qərar hesab edilə bilməz.
Müharibənin ən ciddi hüquqi problemlərindən biri də məhz budur. Süni intellekt sistemləri səhv məlumat əsasında yanlış nəticə çıxara, mülki obyektləri hərbi hədəf kimi müəyyənləşdirə və ya mülki şəxslərlə döyüşçülər arasındakı fərqi düzgün qiymətləndirməyə bilər. Müharibə hüququnun əsas prinsipləri isə mülki əhalinin qorunmasını, hərbi və mülki hədəflərin fərqləndirilməsini və gözlənilən hərbi üstünlüklə mülki itkilər arasında mütənasibliyin gözlənilməsini tələb edir.
Bu baxımdan süni intellekt hərbi əməliyyatların sürətini artırsa da, hüquqi məsuliyyəti aradan qaldırmır. Əksinə, qərarların alqoritmlər vasitəsilə qəbul edilməsi məsuliyyət məsələsini daha da mürəkkəbləşdirir. Hədəfin müəyyənləşdirilməsində səhvə yol verilərsə, bunun məsuliyyəti kimin üzərinə düşəcək? Sistemi hazırlayan şirkətin, ondan istifadə edən hərbi qurumun, yoxsa əməliyyata qərar verən komandanlığın? Texnologiyanın inkişafı ilə beynəlxalq hüququn qarşısında dayanan bu sualların əhəmiyyəti getdikcə artır.
Müharibənin ikinci cəbhəsi informasiya məkanıdır. ABŞ-İsrail və İran qarşıdurması göstərdi ki, həqiqət uğrunda mübarizə artıq döyüş meydanından kənarda da aparılır. Sosial şəbəkələr, xəbər platformaları, mobil tətbiqlər və rəqəmsal kommunikasiya kanalları hərbi əməliyyatların ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Burada məqsəd yalnız hadisələr barədə məlumat yaymaq deyil, həm də insanların hadisələri necə qəbul etməsinə, hansı tərəfə inanmasına və hansı qərarları dəstəkləməsinə təsir göstərməkdir.
Süni intellekt bu sahədə dezinformasiyanın istehsalını və yayılmasını görünməmiş dərəcədə asanlaşdırıb. Saxta videoçarxlar, dəyişdirilmiş fotoşəkillər, siyasi liderlərin adından hazırlanmış uydurma çıxışlar və real hadisələrdən götürülərək başqa kontekstdə təqdim edilən görüntülər informasiya müharibəsinin əsas alətlərinə çevrilib. Əvvəllər belə materialların hazırlanması müəyyən texniki bilik və vaxt tələb edirdisə, indi generativ süni intellekt vasitəsilə qısa müddətdə inandırıcı saxta məzmun yaratmaq mümkündür.
Bunun təhlükəsi yalnız insanların yanlış məlumat alması ilə məhdudlaşmır. Daha ciddi problem cəmiyyətdə həqiqətə inamın zəifləməsidir. İnsanlar eyni hadisə haqqında bir-birinə zidd məlumatlar, saxta görüntülər və manipulyativ açıqlamalarla qarşılaşdıqda, bir müddət sonra heç bir məlumata etibar etməməyə başlayırlar. Belə vəziyyətdə həqiqi faktları da saxta məlumatlardan ayırmaq çətinləşir. İnformasiya müharibəsinin ən təhlükəli nəticəsi bəzən insanların yalan xəbərə inanması deyil, həqiqətin mövcudluğuna belə şübhə ilə yanaşması olur.
Bu şəraitdə jurnalistikanın məsuliyyəti daha da artır. Sürətli xəbər yaymaq istəyi faktların yoxlanılmasını ikinci plana keçirməməlidir. Xüsusilə müharibə dövründə sosial şəbəkələrdə yayılan hərbi görüntülərin mənbəyi, çəkilmə vaxtı və coğrafi məkanı dəqiqləşdirilmədən onların xəbər kimi təqdim edilməsi informasiya müharibəsinin alətinə çevrilmək təhlükəsi yaradır. Müasir jurnalistika artıq yalnız məlumat toplamaq və yaymaq deyil, həm də məlumatın həqiqiliyini qorumaq vəzifəsini daşıyır.
Üçüncü cəbhə kibertəhlükəsizlikdir. Müasir dövlətin fəaliyyəti enerji sistemlərindən, banklardan, nəqliyyat şəbəkələrindən, rabitə vasitələrindən, səhiyyə qurumlarından və dövlət idarəetmə sistemlərindən asılıdır. Bu infrastrukturun böyük hissəsi rəqəmsal şəbəkələr vasitəsilə idarə olunur. Deməli, həmin sistemlərə qarşı həyata keçirilən kiberhücumlar ölkənin gündəlik həyatını iflic etmək, iqtisadi fəaliyyətini pozmaq və hərbi əməliyyatlar zamanı müdafiə imkanlarını zəiflətmək gücünə malikdir.
İran ətrafında baş verən müharibədə rabitə və informasiya sistemlərinin hədəfə alınması bu təhlükənin real miqyasını göstərdi. Mobil tətbiqlərə, xəbər platformalarına və kommunikasiya vasitələrinə müdaxilələr yalnız texniki problem yaratmaq məqsədi daşımırdı. Bu cür əməliyyatlar cəmiyyətin informasiya əldə etmək imkanlarını məhdudlaşdırmaq, ictimai narahatlığı artırmaq və dövlətin idarəetmə qabiliyyətini zəiflətmək məqsədi də daşıya bilər. Beləliklə, kiberməkan fiziki döyüş meydanını tamamlayan müstəqil mübarizə sahəsinə çevrilir.
Bu prosesdə rəqəmsal infrastrukturun qorunması dövlət suverenliyinin əsas şərtlərindən biri kimi meydana çıxır. Əgər ölkənin rabitə sistemləri, məlumat bazaları, enerji şəbəkələri və dövlət xidmətləri xarici texnoloji platformalardan həddindən artıq asılıdırsa, həmin ölkə ciddi təhlükəsizlik riskləri ilə üzləşə bilər. Rəqəmsal müstəqillik dedikdə bütün texnologiyaların mütləq ölkə daxilində istehsal edilməsi nəzərdə tutulmur. Əsas məsələ kritik məlumatlara nəzarətin, sistemlərin idarə edilməsinin və fövqəladə vəziyyətlərdə fəaliyyətin davam etdirilməsi imkanının dövlətin öz əlində olmasıdır.
Burada Azərbaycanın qarşısında da mühüm vəzifələr dayanır. Ölkəmiz enerji, nəqliyyat, rabitə və maliyyə sahələrində rəqəmsallaşmanı genişləndirdikcə həmin sistemlərin kibertəhlükəsizliyinin təmin edilməsi daha böyük əhəmiyyət qazanır. Xüsusilə enerji infrastrukturu, elektrik şəbəkələri, neft-qaz sənayesi, hava və dəniz nəqliyyatı, bank sistemi və dövlət informasiya resursları strateji təhlükəsizlik baxımından qorunmalı sahələrdir.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərində artan rolu da bu məsələnin əhəmiyyətini artırır. Orta Dəhlizin, enerji marşrutlarının və regional logistika sistemlərinin fəaliyyəti yalnız fiziki infrastrukturdan deyil, həm də rəqəmsal idarəetmə və məlumat mübadiləsindən asılıdır. Bu sistemlərə qarşı kiberhücumlar təkcə bir müəssisənin işini dayandırmaya, bütöv nəqliyyat və enerji zəncirində fasilələr yarada bilər. Buna görə də rəqəmsal təhlükəsizlik artıq texniki mütəxəssislərin dar ixtisas sahəsi deyil, milli təhlükəsizlik strategiyasının ayrılmaz istiqamətidir.
Azərbaycan üçün digər mühüm məsələ informasiya məkanının qorunmasıdır. Regionda siyasi gərginlik artdıqca ölkəmiz haqqında saxta məlumatların, manipulyativ görüntülərin və məqsədyönlü təbliğat materiallarının yayılması ehtimalı da artır. Bu cür kampaniyalar cəmiyyətin dövlət institutlarına inamını zəiflətmək, ictimai rəydə çaşqınlıq yaratmaq və ölkənin beynəlxalq mövqeyinə təsir göstərmək məqsədi daşıya bilər. Belə şəraitdə peşəkar media, çevik fakt-yoxlama mexanizmləri və rəqəmsal savadlılıq milli təhlükəsizliyin mühüm elementlərinə çevrilir.
Süni intellektin hərbi və siyasi sahədə genişlənməsi qarşısında başqa bir məsələ də ortaya çıxır: texnologiyanı yalnız xaricdən əldə edən dövlətlər gələcəkdə hansı dərəcədə müstəqil qərar verə biləcəklər? Rəqəmsal sistemlərin idarə olunması, məlumatların saxlanılması və emalı, süni intellekt modellərinin hazırlanması və kibertəhlükəsizlik imkanlarının yaradılması strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu sahələrdə yerli kadrların hazırlanması, elmi tədqiqatların genişləndirilməsi və milli texnoloji imkanların artırılması uzunmüddətli təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olmalıdır.
ABŞ-İsrail və İran müharibəsinin ortaya qoyduğu əsas nəticə budur ki, gələcəyin müharibələrində üstünlük yalnız daha güclü silaha sahib olmaqla müəyyənləşməyəcək. Məlumatı qorumaq, həqiqəti saxtadan ayırmaq, rəqəmsal infrastrukturu müdafiə etmək və süni intellektdən məsuliyyətlə istifadə etmək də dövlətin müdafiə qabiliyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevriləcək.
Müharibənin hüquqi sərhədləri də texnologiyanın inkişafına uyğun olaraq yenidən müzakirə edilməlidir. İnsan həyatına təsir edən qərarların tamamilə alqoritmlərə həvalə olunması, mülki obyektlərin rəqəmsal hücumlar nəticəsində sıradan çıxarılması və süni intellekt vasitəsilə kütləvi dezinformasiyanın yayılması beynəlxalq hüququn qarşısında yeni problemlər yaradır. Bu sahədə aydın qaydaların və məsuliyyət mexanizmlərinin yaradılması artıq gələcəyin deyil, bugünün tələbidir.
Dünya yeni müharibə reallığı ilə üz-üzədir. Bu reallıqda döyüş meydanının sərhədləri genişlənib, informasiya və rəqəmsal infrastruktur strateji hədəfə çevrilib. Dövlətlərin gücü bundan sonra yalnız ordularının imkanları ilə deyil, həm də texnoloji müstəqilliyi, informasiya təhlükəsizliyi və rəqəmsal dayanıqlığı ilə ölçüləcək. Azərbaycan da bu dəyişiklikləri vaxtında nəzərə almalı, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik sahələrini milli təhlükəsizlik siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi inkişaf etdirməlidir.
Şəmsi Qoca
