1943-cü il noyabrın 8-də SSRİ tarixinin ən nüfuzlu hərbi mükafatlarından sayılan “Qələbə” və “Şöhrət” ordenləri təsis edilib.
Bu ordenlər İkinci Dünya müharibəsi dövründə göstərilən hərbi xidmətlərə görə təqdim olunurdu. Lakin onların verilmə qaydaları və dəyəri bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənirdi.
“Qələbə” ordeni ali hərbi komandanlıq heyəti üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bu mükafat cəbhədə bir və ya bir neçə strateji əməliyyatı uğurla həyata keçirərək müharibənin gedişində mühüm dönüş yaratmış sərkərdələrə verilirdi.
“Qələbə” ordeni həm də SSRİ-nin ən bahalı dövlət mükafatlarından biri idi. Onun hazırlanmasında platin, qızıl, gümüş, brilyant və sintetik yaqutlardan istifadə olunurdu. Ordenin üzərində Moskva Kremlinin Spasskaya qülləsi və Lenin mavzoleyinin təsviri yerləşdirilmişdi.
Ümumilikdə 22 orden nişanı hazırlanmışdı. Onlardan 20-si təqdim edilmiş, ikisi isə istifadə olunmamışdı. Təltiflərin sayı ilə təltif olunan şəxslərin sayı eyni deyildi, çünki bəzi sovet sərkərdələri bu mükafatı iki dəfə almışdılar.
Ordenin ilk təltif olunanları arasında marşallar Georgi Jukov və Aleksandr Vasilevski, həmçinin İosif Stalin yer alırdı.
Bu mükafat yalnız sovet hərbçilərinə verilməmişdi. Müttəfiq dövlətlərin beş nümayəndəsi də “Qələbə” ordeni ilə təltif olunmuşdu. Onlar Yuqoslaviya rəhbəri İosip Broz Tito, Polşa marşalı Mixal Rolya-Jimerski, ABŞ generalı Duayt Eyzenhauer, Böyük Britaniya feldmarşalı Bernard Montqomeri və Rumıniya kralı I Mixay idi.
Ordenin tarixində ən mübahisəli hadisələrdən biri 1978-ci ildə baş vermişdi. Həmin il SSRİ rəhbəri Leonid Brejnev “Qələbə” ordeni ilə təltif edilmişdi. Lakin 1989-cu ildə Mixail Qorbaçovun imzaladığı fərmanla bu təltif ordenin statutuna uyğun olmadığı üçün ləğv edildi.
Araşdırma zamanı ordenlə bağlı diqqətçəkən məqamlar da üzə çıxıb. Moskva Kremlinin muzeylərinin məlumatına görə, hər bir ordenin hazırlanması üçün əvvəlcədən 300 qram platin və 180 brilyant nəzərdə tutulmuşdu. Lakin hazır ordenin çəkisi təxminən 78 qram, tərkibindəki platinin miqdarı isə 47 qram idi. Ordenin üzərində 174 brilyant və beş sintetik yaqut yerləşdirilmişdi.
Daha bir maraqlı fakt ordenin hazırlanmasında istifadə olunan qiymətli daşlarla bağlıdır. Araşdırmalar göstərib ki, bəzi brilyantlar hələ Rusiya imperiyası dövründə hazırlanmış zinət əşyalarından və dövlət mükafatlarından götürülmüşdü. Təbii yaqutların rənglərini eyniləşdirmək mümkün olmadığından onların yerinə süni yaqutlardan istifadə edilmişdi.
“Qələbə” ordeni ilə ümumilikdə 17 nəfər təltif edilib. Onlardan 12-si SSRİ-nin hərbi və siyasi rəhbərliyinin nümayəndəsi, 5-i isə xarici ölkələrin hərbi və dövlət xadimi olub. Bu orden sıravi döyüşçülərə deyil, müharibənin gedişinə təsir göstərən strateji əməliyyatlara rəhbərlik etmiş ali hərbi komandanlar üçün nəzərdə tutulmuşdu.
Ordenlə təltif edilmiş 17 nəfərin siyahısı belədir:
1. İosif Stalin – SSRİ rəhbəri, generalissimus (2 dəfə).
2. Georgi Jukov – Sovet İttifaqı marşalı (2 dəfə).
3. Aleksandr Vasilevski – Sovet İttifaqı marşalı (2 dəfə).
4. Konstantin Rokossovski – Sovet İttifaqı marşalı.
5. İvan Konev – Sovet İttifaqı marşalı.
6. Rodion Malinovski – Sovet İttifaqı marşalı.
7. Fyodor Tolbuxin – Sovet İttifaqı marşalı.
8. Leonid Qovorov – Sovet İttifaqı marşalı.
9. Semyon Timoşenko – Sovet İttifaqı marşalı.
10. Aleksey Antonov – Ordu generalı.
11. Kirill Meretskov – Sovet İttifaqı marşalı.
12. Leonid Brejnev – SSRİ rəhbəri (1978-ci ildə təltif edilib, 1989-cu ildə mükafatı ləğv olunub).
13. Duayt Eyzenhauer – ABŞ, ordu generalı.
14. Bernard Montqomeri – Böyük Britaniya, feldmarşal.
15. İosip Broz Tito – Yuqoslaviya rəhbəri.
16. Mixal Rolya-Jimerski – Polşa marşalı.
17. I Mixay – Rumıniya kralı.
Lakin həmin gün təsis edilmiş digər mükafat – “Şöhrət” ordeni ilə azərbaycanlı hərbçilər də təltif olunublar.
“Şöhrət” ordeninin üç dərəcəsi vardı. Birinci dərəcə ən yüksək hesab edilirdi. Hər üç dərəcəni alan hərbçilər ordenin tam kavaleri sayılırdılar.
Azərbaycanın İkinci Dünya müharibəsində iştirakına dair tarixi araşdırmalarda “Şöhrət” ordeninin hər üç dərəcəsinə layiq görülmüş hərbçilər arasında Əmrah Aslanov, Kamil Qədirov, Əli Hüseynov, İslam Haşımov, Əli Kərimov, Muradalı Heydərov, Süleyman Eldarov, Sultan Mehdi-zadə, Rəhim Rəhimov və digər şəxslərin adları çəkilir. /Musavat.com/