Azərbaycanın kosmik fəaliyyəti son illərdə ölkənin texnoloji inkişafının və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarının mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bir çox insan peykləri yalnız kosmosda hərəkət edən texniki qurğular kimi təsəvvür etsə də, əslində onların gündəlik həyatımıza, rabitə sistemlərinə, televiziya yayımına, internet xidmətlərinə, kənd təsərrüfatına və ətraf mühitin öyrənilməsinə birbaşa təsiri var. Azərbaycanın da kosmosda fəaliyyət göstərən peykləri mövcuddur və bu peyklər müxtəlif təyinatlı funksiyaları yerinə yetirirlər. Bəs yerdən on minlərlə kilometr yüksəklikdə yerləşən peyklərimiz kosmosda nə iş görür və onların fəaliyyəti ölkəmiz üçün hansı əhəmiyyəti daşıyır? Azərbaycanın peyk proqramı əsasən iki istiqaməti əhatə edir: rabitə və yer səthinin müşahidəsi. Bu istiqamətlər fərqli məqsədlərə xidmət etsə də, hər ikisi ölkənin informasiya texnologiyaları, iqtisadiyyat, təhlükəsizlik və elmi-texniki imkanlarının genişləndirilməsində mühüm rol oynayır. Rabitə peykləri müxtəlif ölkələr arasında televiziya, radio, internet və digər məlumatların ötürülməsini təmin etdiyi halda, yer müşahidə peykləri Yer səthinin kosmosdan çəkilmiş görüntülərini əldə etməyə və müxtəlif ərazilərdə baş verən dəyişiklikləri izləməyə imkan verir.Azərbaycanın rabitə peykləri sırasında Azərspace-1 və Azərspace-2 xüsusi yer tutur. Bu peyklər geostasionar orbitdə fəaliyyət göstərirlər. Geostasionar orbit Yer səthindən təxminən 35 min 786 kilometr yüksəklikdə yerləşir. Gündəlik dildə bu məsafə çox vaxt 36 min kilometr kimi ifadə olunur. Həmin orbitdə hərəkət edən peykin Yer ətrafında dövr etmə müddəti planetimizin öz oxu ətrafında fırlanma müddətinə uyğun gəlir. Buna görə də peyk Yer səthində müəyyən bir nöqtənin üzərində, sanki hərəkətsiz dayanmış kimi görünür. Bu xüsusiyyət rabitə xidmətlərinin fasiləsiz və sabit şəkildə göstərilməsi üçün olduqca əlverişlidir.Azərspace-1 peyki 2013-cü il fevralın 8-də, Azərspace-2 isə 2018-ci il sentyabrın 26-da orbitə buraxılıb. Hər iki peyk Azərbaycanın beynəlxalq kosmik fəaliyyətində mühüm mərhələ hesab olunur. Onların əsas vəzifəsi Yer üzərindəki stansiyalardan göndərilən siqnalları qəbul etmək, gücləndirmək və yenidən müəyyən ərazilərə ötürməkdir. Sadə dillə desək, televiziya yayımı və digər rabitə məlumatları əvvəlcə yerüstü stansiyalar vasitəsilə peykə göndərilir. Peyk bu siqnalları qəbul etdikdən sonra onları əhatə dairəsində olan ölkələrə və ərazilərə ötürür. Beləliklə, böyük məsafələr arasında məlumat mübadiləsi mümkün olur.Bu peyklər vasitəsilə televiziya və radio kanallarının yayımı, məlumatların ötürülməsi, internet və digər rabitə xidmətləri həyata keçirilə bilər. Xüsusilə yerüstü rabitə infrastrukturunun zəif olduğu və ya qurulmasının çətin olduğu ərazilərdə peyk texnologiyalarının əhəmiyyəti daha da artır. Dağlıq ərazilər, ucqar yaşayış məntəqələri, dəniz platformaları və geniş coğrafi məsafələrdə yerləşən obyektlər peyk rabitəsindən faydalana bilirlər. Çünki belə ərazilərdə ənənəvi kabel və yerüstü rabitə şəbəkələrinin qurulması həm texniki, həm də iqtisadi baxımdan çətin ola bilər. Azərbaycanın rabitə peyklərinin əhatə dairəsi ölkə sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Onlar Avropa, Asiya və Afrikanın müxtəlif bölgələrində rabitə xidmətlərinin göstərilməsinə imkan yaradır. Bu isə Azərbaycanın kosmik xidmətlər bazarında iştirakını, beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlığını və peyk resurslarının kommersiya məqsədilə istifadəsini genişləndirir. Başqa sözlə, Azərbaycanın kosmosdakı peykləri yalnız ölkə daxilində rabitə ehtiyaclarının qarşılanmasına deyil, həm də xarici bazarlara xidmət göstərilməsinə şərait yaradır.Peyklərin fəaliyyətinin iqtisadi tərəfi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə ki, peyk tutumunun digər ölkələrə və şirkətlərə təqdim edilməsi kosmik xidmətlərin ixracı üçün imkan yaradır. Eyni zamanda, ölkənin öz peyk infrastrukturuna malik olması xarici texnologiyalardan asılılığın müəyyən qədər azaldılmasına, strateji rabitə imkanlarının genişləndirilməsinə və milli kosmik sənayenin inkişafına töhfə verir. Müasir dünyada informasiya təhlükəsizliyi və etibarlı rabitə infrastrukturu dövlətlərin strateji maraqları baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığından, bu sahəyə investisiya qoyuluşu uzunmüddətli perspektivdə xüsusi önəm kəsb edir.Azərbaycanın kosmik fəaliyyəti yalnız rabitə peykləri ilə məhdudlaşmır. Ölkəmizin yer səthinin müşahidəsi məqsədilə istifadə etdiyi Azersky peyki də olub. Azersky digər peyklərdən fərqli olaraq, əsasən rabitə siqnallarının ötürülməsi üçün deyil, Yer səthinin kosmosdan yüksək keyfiyyətli təsvirlərinin əldə edilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bu peyk vasitəsilə müxtəlif ərazilərin görüntüləri çəkilir, torpaq sahələrində, meşələrdə, su hövzələrində və yaşayış məntəqələrində baş verən dəyişikliklər izlənilirdi.Yer müşahidə peyklərinin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onlar geniş ərazilər haqqında məlumatı qısa müddətdə əldə etməyə imkan verir. Ənənəvi üsullarla böyük ərazilərin müşahidəsi üçün çoxlu insan resursu, vaxt və texniki vasitələr tələb oluna bilər. Peyk görüntüləri isə müəyyən ərazilərin vəziyyətini uzaq məsafədən qiymətləndirməyə, əvvəlki görüntülərlə müqayisə aparmağa və dəyişiklikləri müəyyənləşdirməyə şərait yaradır. Bu məlumatlar müxtəlif dövlət qurumları, elmi müəssisələr və təsərrüfat subyektləri üçün faydalı ola bilər.Məsələn, kənd təsərrüfatında peyk görüntüləri əkin sahələrinin vəziyyətini, torpaqlardan istifadəni, bitki örtüyündəki dəyişiklikləri və suvarma ehtiyaclarını qiymətləndirmək üçün istifadə edilə bilər. Bu məlumatlar fermerlərə və müvafiq qurumlara əkin sahələrinin daha səmərəli idarə olunmasında kömək edir. Eyni zamanda, torpaqların münbitliyinin qiymətləndirilməsi, əkin sahələrinin genişlənməsi və ya azalmasının izlənilməsi kimi məsələlərdə də peyk məlumatlarının əhəmiyyəti var.Ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində də yer müşahidə peykləri mühüm imkanlar yaradır. Meşə sahələrinin azalması, yaşıllıqların vəziyyəti, su hövzələrinin dəyişməsi, torpaq eroziyası və müxtəlif ekoloji proseslər peyk görüntüləri vasitəsilə izlənilə bilər. Bundan başqa, daşqın, yanğın və digər təbii hadisələrdən sonra ərazilərin vəziyyətinin qiymətləndirilməsində bu texnologiyalardan istifadə etmək mümkündür. Peyk görüntüləri hadisənin miqyasını müəyyənləşdirmək və müvafiq tədbirlərin planlaşdırılması üçün əlavə məlumat mənbəyi rolunu oynayır.Azersky peyki ilə əlaqə 2023-cü ildə kəsilib və nəticədə onun fəaliyyəti dayanıb. Bununla belə, peykin fəaliyyətdə olduğu müddətdə əldə edilən təcrübə Azərbaycanın yer müşahidəsi və kosmik texnologiyalar sahəsində bilik və imkanlarının formalaşmasına töhfə verib. Bu sahədə növbəti mərhələ kimi Azersky-2 layihəsinin hazırlanması və yeni nəsil yer müşahidə peykinin imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində işlər diqqət mərkəzindədir. Yeni peyklərin yaradılması ölkəyə daha müasir təsvirlər əldə etmək, müxtəlif sahələr üzrə məlumat imkanlarını genişləndirmək və kosmik müşahidə texnologiyalarından daha səmərəli istifadə etmək imkanı verə bilər.Burada bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: rabitə peykləri ilə yer müşahidə peykləri eyni yüksəklikdə fəaliyyət göstərmirlər. Azərspace-1 və Azərspace-2 kimi rabitə peykləri geostasionar orbitdə, təxminən 36 min kilometr yüksəklikdə yerləşir. Yer müşahidə peykləri isə adətən Yerə daha yaxın orbitlərdə hərəkət edir. Bunun səbəbi Yer səthinin daha detallı görüntülərini əldə etmək ehtiyacıdır. Yəni bütün peyklərin eyni məsafədə yerləşdiyini düşünmək doğru deyil. Onların orbitinin hündürlüyü və hərəkət trayektoriyası qarşıya qoyulan vəzifədən asılı olaraq müəyyən edilir.Ümumilikdə, Azərbaycanın kosmosdakı peykləri ölkənin yalnız texnoloji nailiyyətini nümayiş etdirmir, həm də gündəlik həyatda istifadə olunan bir sıra xidmətlərin arxasında dayanan mühüm infrastrukturu təşkil edir. Televiziya yayımından beynəlxalq rabitəyə, ucqar ərazilərin informasiya təminatından kənd təsərrüfatının və ətraf mühitin müşahidəsinə qədər geniş sahələrdə peyk texnologiyalarının imkanlarından istifadə olunur. Bu baxımdan kosmik proqramların inkişafı Azərbaycanın informasiya texnologiyaları sahəsində mövqeyinin möhkəmləndirilməsi, yeni xidmətlərin yaradılması və gələcəkdə daha geniş texnoloji imkanların əldə edilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.Jalə