Intel-ə ən böyük zərbəni əslində şirkətin özünün də yaxşı qazanc əldə etdiyi süni intellekt bumu vurdu. Süni intellekt agentlərinin iş yüklərini emal etmək üçün nəzərdə tutulan server prosessorlarının satışı son 15 ilin ən yüksək səviyyəsinə çatıb. Lakin Intel-in əsas biznesi fərdi kompüterlər üçün prosessorların istehsalıdır və bu bazar yaddaş çiplərinin bahalaşmasından ciddi əziyyət çəkir. Məlumat mərkəzləri yaddaş çiplərini kütləvi şəkildə satın alır, nəticədə onların qiyməti yüksəlir. Bunun ardınca noutbuklar da bahalaşır və alıcılar kompüterlərini yeniləməyi təxirə salırlar. Intel gözləyir ki, fərdi kompüter bazarı 2026-cı ildə 12%, 2027-ci ildə isə daha 10% kiçiləcək. Bunlara İsraildəki zavodun fəaliyyətinin dayandırılması, silisium lövhələrinin çatışmazlığı və ilin yekununda pul axınının mənfi olacağı barədə xəbərdarlıq da əlavə olunur.
Cümə günü axşam saatlarına doğru bloqerlərin və Telegram kanallarının lentləri «Çin bazarı külə döndü», «Amerika birdəfəlik çökdü» kimi başlıqlarla dolmuşdu. Lakin rəqəmlər vəziyyətin o qədər də dramatik olmadığını göstərir. Texnologiya şirkətlərinin səhmlərini əhatə edən Nasdaq-100 indeksi oktyabrın əvvəlində çatdığı rekord səviyyədən təxminən 10% geriləyib. Geniş bazarı əhatə edən S&P 500 indeksi isə cəmi bir neçə faiz ucuzlaşıb. Dow Jones sənaye indeksi oktyabrın son gününə qədər ayı artımla başa vurmağa doğru gedirdi. Intel-in səhmləri isə hətta kəskin ucuzlaşmadan sonra da yanvar ayındakı səviyyəsindən baha idi. Çin bazarı daha çox zərər görüb, lakin orada da əsasən həddindən artıq bahalaşmış süni intellekt sektoru geriləyir. Dövlət isə enişin qarşısını almaq üçün səhmlər alır.
Bir trilyon dollara başa gələn iki gün
Kütləvi satışlar bir gün əvvəl, cümə axşamı Alphabet-in səhmləri ilə başladı. Google-un əsas gəlir mənbəyi olan axtarış reklamından əldə edilən gəlir 12% artdı. Halbuki əvvəlki rübdə artım 17% olmuşdu. Şirkət özü də etiraf etdi ki, AI Mode rejimində təqdim olunan cavablar hələlik ənənəvi axtarış nəticələri qədər gəlir gətirmir. Sərbəst pul axını mənfi zonaya keçərək mənfi 9,1 milyard dollar təşkil etdi. Şirkət bir rüb ərzində süni intellekt infrastrukturuna təxminən 50 milyard dollar xərcləmişdi. Alphabet-in səhmləri 12,6% ucuzlaşdı və şirkətin bazar kapitallaşması təxminən 500 milyard dollar azaldı. Nə pandemiya dövründə, nə də 2008-ci il maliyyə böhranı zamanı Alphabet-in səhmlərində bir gün ərzində bu qədər kəskin eniş müşahidə olunmuşdu.
Cümə günü Alphabet-ə Intel və Amazon da qoşuldu. Amazon-un bulud xidmətləri biznesi olan AWS-in gəliri 39% artaraq rüb ərzində 46 milyard dollara çatdı. Bununla belə, Amazon bütövlükdə öz tarixinin ən böyük pul vəsaiti axını itkisini qeydə aldı və gələn il kapital xərclərini yenidən artıracağını bildirdi. Cümə günü axşam saatlarına doğru Nasdaq-100 indeksi təxminən 4% geriləyirdi. Rekord səviyyəsindən isə təxminən 10% aşağı düşərək texniki korreksiya həddinə yaxınlaşmışdı. Reuters-in hesablamalarına görə, indeksin bazar kapitallaşması bir gün ərzində 1 trilyon dollardan çox, oktyabrın əvvəlindən isə 2 trilyon dollardan artıq azalmışdı.
Kriptovalyuta bazarındakı hadisələr də vəziyyəti gərginləşdirdi. Cümə gününə keçən gecə hakerlər Binance-dən 6,3 milyard dollarlıq aktiv çıxardılar. Bu, kriptovalyuta sənayesinin tarixində ən böyük oğurluq idi. CoinDesk bu hadisəni Şimali Koreya hakerləri ilə əlaqələndirir. Vəsaitlərin bir hissəsini, təxminən 3 milyard dolları dondurmaq mümkün oldu. Binance müştərilərə itkiləri kompensasiya edəcəyini vəd etdi. Bitkoinin qiyməti sentyabrın ortalarından bəri ən aşağı səviyyəyə, 76,3 min dollara düşdü. Kriptovalyuta birjalarında mövqelərin məcburi bağlanmasının həcmi isə bir sutka ərzində dörd dəfə artaraq 1,57 milyard dollara çatdı.
Bu xəbər ABŞ birjalarında ticarətin başlamasından bir qədər əvvəl yayıldı və görünür, bazardakı enişi daha da sürətləndirdi. Səhər saatlarında investorlar riskli aktivlərdən kütləvi şəkildə çıxmağa başladılar. Həm bitkoin, həm də çip istehsalçılarının səhmləri satılırdı. Bununla belə, hadisələr zəncirini başladan əsas amil şirkətlərin maliyyə hesabatları idi. Nasdaq fyuçersləri hələ cümə axşamı axşam saatlarında, Intel və Amazon-un maliyyə göstəriciləri açıqlanan kimi ucuzlaşmağa başlamışdı.
Microsoft-un səhmləri isə cümə axşamı ticarətini dəyişiklik olmadan başa vurdu. Şirkət süni intellektə böyük məbləğlər xərcləməsinə baxmayaraq, rüb ərzində 18,6 milyard dollar sərbəst pul axını əldə etmişdi. Questar Capital-dan Riçard Reyl qeyd etdi ki, bazar nəhayət, hansı şirkətin süni intellektə ağıllı şəkildə pul xərclədiyini, hansının isə bunu bacarmadığını görməyə başlayıb.
Çin bazarı daha əvvəl geriləməyə başladı
ABŞ bazarı üçün bu, uğursuz bir həftə idi. Çin bazarı üçün isə ardıcıl on ikinci uğursuz həftə. Şanxay Fond Birjasında texnologiya şirkətlərini və çip istehsalçılarını əhatə edən STAR50 indeksi iyuldan bəri təxminən 40% ucuzlaşıb. Bununla birlikdə təxminən 480 milyard dollar bazar dəyəri silinib. Dövlət fondlarının cəmi bir həftə ərzində birja fondlarına 19 milyard dollar yatırmasına baxmayaraq, oktyabr Çin səhmləri üçün 2016-cı ildən bəri ən pis ay olub. Goldman Sachs-ın qiymətləndirməsinə görə, süni intellekt şirkətləri Çin bazarının kapitallaşmasının 42%-ni, ticarət dövriyyəsinin isə 57%-ni təşkil edir. Buna görə də süni intellekt sektorundakı geriləmə bütün bazarı aşağı çəkir.
Bu çöküşün özünəməxsus simvolu da ortaya çıxdı: rəqs edən və döyüşən robotların videoları ilə tanınan Unitree. Şirkət avqust ayında 9 milyard dollar dəyərləndirmə ilə birjaya çıxdı. İlk ticarət gününün sonunda isə onun bazar dəyəri təxminən 50 milyard dollara çatdı. Bu, şirkətin illik gəlirinin təxminən 200 misli demək idi. Sonrakı həftələrdə Unitree-nin səhmləri dəyərinin yarıdan çoxunu itirdi və tənzimləyici qurum digər humanoid robot istehsalçılarının IPO-larına məhdudiyyət qoydu. Reuters-in məlumatına görə, belə şirkətlərin gəlirlərinin nəzərəçarpacaq hissəsi yerli hakimiyyət orqanları ilə həyata keçirilən layihələrdən formalaşır. Həmin qurumlar investisiyaların 80–90%-ni öz üzərlərinə götürürlər. Analitik Georq Ştilerin qiymətləndirməsinə görə, 2026-cı ildə Çində istehsal edilən humanoid robotların 70%-ə qədəri məlumat toplama mərkəzlərinə göndəriləcək və orada robotların öyrədilməsi həyata keçiriləcək.
Sektor müəyyən mənada robotları elə özündən alır. Onların öyrədilməsi həqiqətən də çətindir. Böyük dil modellərinin hazırlanması üçün internetdəki mətnlər kifayət edirdi. Robotlara isə «görüntü və hərəkət» cütlüklərindən ibarət məlumatlar lazımdır. İnternetdə belə məlumatlar demək olar ki, yoxdur. Buna görə də istehsalçılar müxtəlif üsullara əl atırlar. Məsələn, Hindistandakı tikiş fabriklərində çalışan işçilərin alınlarına kamera bağlayaraq işləmələrini təmin edirlər. Tesla hərəkətlərin qeydə alınması üçün xüsusi kostyumlar geyinən operatorlara saatda 48 dollara qədər ödəniş edir. VLA modellərini isə işıqlandırma dəyişən və ya fərqli formalı fincan götürülən kimi yenidən öyrətmək lazım gəlir. Humanoid robotların illik satışı 18 min ədəddən 50 min ədədə yüksəlib. Lakin on milyardlarla dollar dəyərləndirilən şirkətlər üçün bu, hələ formalaşmış bazardan daha çox sınaq məqsədli istehsal həcminə bənzəyir.
Ancaq robotlar burada daha çox problemin əlamətidir. Əsas problem çip sektorundadır. Analitiklər enişin bir sıra səbəblərini sadalayırlar: süni intellektlə əlaqəli səhmlərdə həddindən artıq böyük mövqelərin toplanması, daxili tələbin zəifliyi, stimullaşdırıcı tədbirlərin olmaması, vergilər və Çin avadanlıqlarının Qərb ölkələrindəki məlumat mərkəzlərində istifadəsinin qadağan edilməsi təhlükəsi. ABŞ bazarındakı kütləvi satışlara isə Şanxaydakı vəziyyətdən asılı olmayaraq, şirkətlərin öz maliyyə hesabatları təkan verdi. Hər iki bazar eyni problemdən əziyyət çəkir, sadəcə, bu proses müxtəlif mərhələlərdədir.
STAR50 indeksi hətta enişdən sonra da şirkətlərin illik mənfəətinin təxminən 100 misli səviyyəsində qiymətləndirilir. Pik dövrdə bu göstərici təxminən 250 idi. Müqayisə üçün, Nasdaq-100 indeksində həmin göstərici təxminən 30-dur. Çin bazarında həddindən artıq bahalaşma daha güclü olduğundan korreksiya da burada daha tez başlayıb. Bununla belə, bazarın tamamilə dağıldığını söyləmək olmaz. İri şirkətlərin səhmlərini əhatə edən CSI 300 indeksi iyun ayında çatdığı maksimumlardan təxminən 20% aşağı düşüb.
Niyə pul avadanlıqdan daha sürətli hərəkət edir?
Dörd ən böyük bulud texnologiyaları nəhəngi, Alphabet, Amazon, Meta və Microsoft 2026-cı ildə süni intellekt infrastrukturuna 650 milyard dollardan çox vəsait xərcləməyi planlaşdırır. Lakin bu investisiyaların qarşısında neyron şəbəkələrdən daha sadə, amma ciddi fiziki məhdudiyyətlər dayanır.
Bunlardan birincisi yaddaş çipləridir. Bu il məlumat mərkəzləri dünyada istehsal olunan yüksək məhsuldarlıqlı yaddaş çiplərinin 70%-dən çoxunu alır. Adi DRAM yaddaşının müqavilə qiymətləri isə təkcə birinci rübdə 90–95% artıb. İstehsalçılar istehsal xətlərini daha gəlirli server məhsullarına yönəldirlər. Citi analitiklərinin qiymətləndirməsinə görə, yaddaş çipləri çatışmazlığı ən azı 2027-ci ilin sonuna qədər davam edəcək. Amazon kapital xərcləri planını 200 milyard dollardan 220 milyard dollara yüksəldib. Bunun əsas səbəbi yaddaş çiplərinin bahalaşmasıdır.
Avqust ayında tokenin iqtisadiyyatını təhlil edərkən yazmışdım ki, böyük modellərdə generasiya sürəti məlumatların yaddaşdan hesablama nüvələrinə ötürülməsi ilə məhdudlaşır və HBM yaddaşının həcmini sonsuzadək artırmaq mümkün deyil. O zaman bu, mühəndislik baxımından texniki bir detal kimi görünürdü. İndi isə həmin yaddaş çipləri şirkətlərin rüblük maliyyə hesabatlarının taleyini müəyyənləşdirir.
İkinci problem elektrik enerjisidir. Sightline analitiklərinin yaz aylarında apardığı qiymətləndirməyə görə, ABŞ-də 2026-cı ildə istifadəyə verilməsi planlaşdırılan təxminən 12 QVt gücün yalnız 5 QVt-lıq hissəsi üzrə tikinti işləri aparılırdı. Layihələrin təxminən yarısı gecikmə və ya ləğv olunma riski ilə üzləşmişdi. SemiAnalysis isə bu qiymətləndirmənin şişirdildiyini hesab edir. Onun məlumatlarına görə, əsasən ilkin mərhələdə olan və onsuz da 2026-cı ilə qədər tamamlanması mümkün görünməyən layihələr ləğv edilir. Məlumat mərkəzinin binasını 12–18 aya tikmək mümkündür, lakin onun elektrik şəbəkəsinə qoşulması orta hesabla dörd il çəkir. Şimali Virciniyada isə bu müddət yeddi ildən çoxdur. Elektrik yarımstansiyaları üçün transformatorların çatdırılmasını 160 həftədən çox gözləmək lazım gəlir.
İnvestor üçün bütün bunlar investisiyanın özünü doğrultma müddətinin uzanması deməkdir. Avqust ayındakı həmin məqaləmdə yazmışdım ki, süni intellekt sürətləndiriciləri təxminən üç ilə texnoloji baxımdan köhnəlir. Xidmət provayderləri də tarifləri elə hesablayırlar ki, bu avadanlıqlara yatırılan vəsaiti həmin müddətdə geri qaytara bilsinlər. Elektrik şəbəkəsinə qoşulmaq dörd il çəkirsə, gözlənilən hər rüb artıq alınmış avadanlığın faydalı istifadə müddətinin bir hissəsini azaldır.
Amazon səhmdarlara məktubunda izah edir ki, infrastruktura yatırılan investisiyalar 6–24 aydan sonra gəlir gətirməyə başlayır. 2026-cı ildə çəkilən xərclərin əsas gəliri isə 2027–2028-ci illərdə əldə olunacaq. Bununla belə, tələb mövcuddur. Yayda Amazon-un rəhbəri Endi Cessi etiraf etmişdi ki, şirkətin hesablama gücü ehtiyatları artıq bu il tükənəcək və gələn il də kifayət etməyəcək. Onun sözlərinə görə, AWS-in 2027-ci il üçün nəzərdə tutulan güclərinin böyük hissəsi artıq sifariş edilib. Pul bu gün xərclənir, gəlir isə daha sonra əldə olunur. Bazarın səbri elektrik yarımstansiyalarının tikintisindən daha sürətlə tükənir.
Lakin bu ləngliyin müsbət tərəfi də var. 2000-ci ildə telekommunikasiya şirkətləri o qədər çox fiber-optik kabel çəkmişdilər ki, onların böyük hissəsi illərlə istifadə olunmadı. İndi isə fiziki məhdudiyyətlər investorların istədiyi sürətlə izafi infrastruktur qurmağa imkan vermir. Məncə, bu, dotkom böhranından sonrakı vəziyyətin təkrarlanmasına qarşı müəyyən qoruyucu rol oynayır.
Hələlik yalnız xərclər görünür
Görünür, bazar artıq süni intellekt sektorunu bütövlükdə qiymətləndirməkdən imtina edir və şirkətləri ayrı-ayrılıqda təhlil etməyə başlayır. Güclü pul axınına malik Microsoft-un səhmləri ümumiyyətlə ucuzlaşmadı. Süni intellektin ənənəvi reklam biznesinə mənfi təsir göstərdiyi Alphabet isə yarım trilyon dollar bazar dəyəri itirdi. Nvidia-nın səhmləri cümə günü təxminən 5% ucuzlaşırdı. Optimistlər xatırladırlar ki, Nvidia hazırda gözlənilən illik mənfəətinin təxminən 17 misli səviyyəsində qiymətləndirilir. Dotkom böhranından əvvəl Cisco-da isə bu göstərici təxminən 100 idi. Morgan Stanley analitikləri xarici birjalarda ticarət olunan Çin səhmlərinin minimum səviyyəyə çatmazdan əvvəl daha 10–15% ucuzlaşacağını gözləyirlər.
Bu il bazarda oxşar eniş dalğaları artıq bir neçə dəfə müşahidə olunub: fevralda, yay aylarında və oktyabrın əvvəlində. Sonuncu halda Financial Times yazmışdı ki, OpenAI-ın illik gəliri şirkətin yaratdığı təəssüratdan 20 milyard dollar azdır. Hər dəfə bazar itkilərinin bir hissəsini bərpa edir və yüksəlişini davam etdirirdi. Növbəti maliyyə hesabatı isə investorları yenidən reallıqla üzləşdirirdi. Hətta Unitree-nin səhmləri də son iki həftədə 65% bahalaşıb. Şirkətin gəliri 70% artsa da, mənfəəti azalıb. Hazırkı eniş dalğası əvvəlkilərdən daha dərindir, lakin mahiyyət etibarilə eyni mexanizm üzrə baş verir. Gözləntilər irəliyə gedir, maliyyə göstəriciləri və fiziki məhdudiyyətlər isə onların arxasınca çatmağa çalışır.
Bu yenidən qiymətləndirməni əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq mümkün idi. Sentyabr ayında yazmışdım ki, süni intellekt hər yerdə görünür, yalnız məhsuldarlıq hesabatlarında yox. McKinsey-in məlumatlarına görə, təşkilatların cəmi 5–7%-i süni intellektdən ölçülə bilən fayda əldə edir. Dünyada əmək məhsuldarlığı isə əvvəlki kimi ildə 1–1,5% artır. İqtisadçılar 1980-ci illərdə müşahidə olunan oxşar Solou paradoksunu xatırlayırlar. O dövrdə kompüterlər hər yerdə idi, yalnız statistika göstəricilərində onların təsiri görünmürdü. Nəticə sonradan, şirkətlər öz iş proseslərini yeni texnologiyaya uyğunlaşdırdıqdan sonra ortaya çıxdı.
Süni intellekt agentləri ilə bağlı vəziyyət də ürəkaçan deyil. Yayda satış sahəsində süni intellekt agentlərini təhlil edərkən belə məlumatlar təqdim etmişdim: avtonom süni intellekt satış agentlərinin təxminən yarısı bir il ərzində deaktiv edilir. A/B testlərindən birində isə real satış menecerləri süni intellekt agentləri ilə müqayisədə 2,6 dəfə çox gəlir gətirmişdilər. Ən yaxşı nəticəni insanın iki süni intellekt agenti ilə birlikdə işlədiyi model göstərmişdi.
Növbəti artım dalğası, çox güman ki, məlumat mərkəzlərinin tikintisi tamamlandıqdan, yaddaş çipləri ucuzlaşdıqdan və şirkətlərin maliyyə hesabatlarında süni intellekt agentlərinin real tapşırıqların yerinə yetirilməsindən əldə etdiyi nəzərəçarpacaq gəlirlər görünməyə başladıqdan sonra gələcək.