“Əsas sual bundan sonra Türkiyənin sədrliyi dövründə TDT-nin qəbul etdiyi qərarların nə dərəcədə real layihələrə çevriləcəyi və Bakı–Ankara münasibətlərindəki fikir ayrılıqlarının necə tənzimlənəcəyidir...”
Ankarada keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) 13-cü Zirvə görüşü təkcə diplomatik təmaslar baxımından deyil, həm də türk dövlətlərinin gələcək siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik arxitekturası baxımından diqqət çəkir. 30 oktyabrda keçirilən sammitdə 163 maddədən ibarət Ankara Bəyannaməsi qəbul edilib, təşkilatın dövrü sədrliyi Azərbaycandan Türkiyəyə keçib.
Lakin görüşün ən çox diqqət çəkən siyasi məqamı Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sammitdə iştirak etməməsi olub. Türkiyə mediası və beynəlxalq informasiya agentlikləri bu məsələni xüsusi diqqətdə saxlayıblar.
Moderator.az bu xəbər-xülasəni aparıcı Türkiyə və Qərb KİV-ə istinadla təqdim edir.
Sammitin əsas siyasi sualı: İlham Əliyev niyə Ankaraya getmədi?..
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Ankarada keçirilən TDT Zirvə görüşündə iştirak etməməsi sammitin ən çox müzakirə olunan hadisələrindən birinə çevrilib. Azərbaycanı görüşdə xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov təmsil edib.
“Reuters”, “Associated Press” (AP) və Türkiyənin “Cumhuriyet” qəzeti bu məsələni Bakı–Ankara münasibətlərində son dövrdə müşahidə olunan fikir ayrılıqları kontekstində işıqlandırıblar.
“Reuters”-in məlumatına görə, Ərdoğan Əliyevi sammitə şəxsən dəvət etsə də, Azərbaycan Prezidenti görüşdə iştirak etməyib. Agentlik bu vəziyyəti iki ölkə arasında son həftələrdə yaranmış diplomatik gərginlik fonunda qiymətləndirir.
Gərginliyin arxasında bir neçə məsələ dayanır:
-Azərbaycanda məktəbli formaları ilə bağlı hicab məhdudiyyətləri ətrafında Türkiyədə səsləndirilən tənqidlər;
-Azərbaycanın bu açıqlamaları daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirməsi;
-Türkiyənin Ermənistanla münasibətləri normallaşdırmaq cəhdləri;
-Ankara və Bakının İsrail məsələsinə yanaşmalarındakı fərqlər.
Xüsusilə Türkiyə Prezidentinin müşaviri Oktay Saralın Azərbaycandakı hicab məsələsi ilə bağlı tənqidi açıqlamalarından sonra mübahisələr kəskinləşib. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan sonradan Saralı vəzifəsindən azad edib.
Azərbaycan mediasında isə Əliyevin Ankaraya getməməsi əvvəlcədən planlaşdırılmış tədbirlərlə, o cümlədən Bakıda “FIFA U-15” Dünya Çempionatı ilə bağlı mərasimdə iştirakı ilə əlaqələndirilib. Bununla belə, “Reuters” Azərbaycan tərəfindən səfərin baş tutmaması ilə bağlı ayrıca rəsmi izah verilmədiyini qeyd edib.
Mövzunun diqqətçəkən digər tərəfi Ərdoğanın sammitdə səsləndirdiyi birlik mesajıdır. Türkiyə Prezidenti çıxışında bildirib:
“Türk dünyasının ailə fotosunda ayrılığa, ixtilafa yer yoxdur. Hamımız birik, bərabərik”.
Ərdoğan konkret olaraq Azərbaycanı və ya Prezident İlham Əliyevi hədəf göstərməsə də, bu fikirlər Azərbaycan Prezidentinin sammitdə iştirak etmədiyi bir vaxtda səsləndirildiyindən xüsusi siyasi məna qazanıb.
Beləliklə, sammitdəki iştirak səviyyəsi və diplomatik təmsilçilik Bakı–Ankara münasibətlərinin hazırkı vəziyyəti ilə bağlı sualları yenidən gündəmə gətirib. Bununla belə, baş verənləri iki ölkə arasında strateji müttəfiqliyin pozulması kimi qiymətləndirmək üçün hələlik əsas yoxdur.
Türkiyə TDT-nin sədrliyini Azərbaycandan təhvil aldı…
Sammitin mühüm institusional nəticələrindən biri TDT-nin dövrü sədrliyinin Azərbaycandan Türkiyəyə keçməsi olub. Ərdoğan Azərbaycanın əvvəlki sədrliyi dövründə təşkilatın inkişafına verdiyi töhfələri yüksək qiymətləndirib. Türkiyənin yeni sədrliyi dövründə isə təşkilatın fəaliyyətinin daha konkret siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik nəticələrinə yönəldiləcəyini bildirib.
Sammitin əsas şüarı “Türk əsri: Dildə, fikirdə, işdə birlik” olub. Bu şüar türk dünyasının fikir və mədəniyyət birliyi ideyasının müasir əməkdaşlıq mexanizmləri ilə tamamlanmasını nəzərdə tutur.
Türkiyənin qarşıdakı dövr üçün prioritetləri sırasında TDT-nin institusional imkanlarının gücləndirilməsi, iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi, ortaq nəqliyyat və enerji layihələrinin sürətləndirilməsi, müdafiə sənayesi əməkdaşlığının inkişafı və rəqəmsal inteqrasiya xüsusi yer tutur.
Türkiyənin sədrliyə başlaması təşkilatın siyasi gündəmində Ankaranın daha fəal rol oynayacağına işarədir. Bununla yanaşı, Azərbaycanın əvvəlki sədrliyi dövründə irəli sürülən layihələrin davam etdirilməsi də gözlənilir.
Orta Dəhliz və Zəngəzur dəhlizi diqqət mərkəzində…
Sammitdə iqtisadi və geo-siyasi baxımdan Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan nəqliyyat-kommunikasiya layihələri geniş müzakirə olunub. Ankara Bəyannaməsində Transxəzər Orta Dəhlizinin inkişafı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun imkanlarının genişləndirilməsi, Zəngəzur dəhlizinin regional nəqliyyat şəbəkəsinə inteqrasiyası və Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin əlaqələndirilməsi vurğulanıb. Bəyannamədə Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəmərinin və Cənub Qaz Dəhlizinin strateji əhəmiyyəti də qeyd olunub. Bu layihələr Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə Türkiyə və Avropa arasında əsas tranzit qovşaqlarından biri kimi mövqeyini gücləndirir.
Müdafiə sənayesi və təhlükəsizlik əməkdaşlığı genişlənir…
Ankara Bəyannaməsində TDT Müdafiə Sənayesi Kollecinin yaradılması imkanlarının araşdırılması qərara alınıb. Məqsəd üzv dövlətlər arasında müdafiə texnologiyalarının, təcrübənin və mütəxəssis hazırlığının inkişaf etdirilməsidir. Bundan başqa, Kiber-təhlükəsizlik Şurasının və Cinayətkarlıqla Mübarizə Şurasının yaradılması istiqamətində fəaliyyətin sürətləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Bu qərarlar TDT-nin yalnız mədəni və iqtisadi əməkdaşlıq platforması deyil, həm də təhlükəsizlik məsələlərində daha koordinasiyalı təşkilata çevrilmək niyyətini göstərir.
Ortaq peyk, rəqəmsal inteqrasiya və türk əlifbası…
Sammitdə “TDT-SAT” adlı 12U kub peykinin kosmosa buraxılması üçün texniki və hüquqi proseslərin sürətləndirilməsi də diqqət çəkib. Bununla yanaşı, elektron rəqəmsal imzaların qarşılıqlı tanınması, ortaq rəqəmsal ticarət platforması və Böyük Türk Dili Modelinin hazırlanması təşəbbüsləri gündəmə gətirilib.
Mədəni inteqrasiya çərçivəsində 34 hərfdən ibarət ortaq türk əlifbasının yayılması, bu əlifba əsasında nəşrlərin hazırlanması və təhsil sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəzərdə tutulur…
Türk dünyasında digər təşəbbüslər...
Sammitdə üzv dövlətlərin futbolçularının bir-birinin liqalarında əcnəbi oyunçu statusunda deyil, yerli oyunçu kimi çıxış etməsi və milli komandalar arasında Türk Kuboku turnirinin təşkili təklifləri də diqqət çəkib.
Türkiyə Prezidenti Türkmənistanın təşkilata tamhüquqlu üzv olmasını arzuladığını bildirib. 2027-ci ildə TDT-nin növbəti zirvə görüşünün Özbəkistanda, qeyri-rəsmi sammitinin isə Qırğızıstanda keçirilməsi nəzərdə tutulur. Həmin il təşkilat çərçivəsində “Təbiəti Mühafizə İli” elan edilib.
Yekun qiymətləndirmə
Ankara sammitinin nəticələri göstərir ki, TDT əməkdaşlığı yeni mərhələyə keçirmək, siyasi və mədəni birlik ideyasını real iqtisadi, nəqliyyat, texnoloji və təhlükəsizlik layihələri ilə möhkəmləndirmək istəyir. Azərbaycan bu prosesdə mühüm strateji mövqeyə malikdir. Orta Dəhliz, Zəngəzur dəhlizi, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu və enerji infrastrukturu Azərbaycanın türk dövlətləri ilə Avropa arasında əsas bağlantı ölkəsi rolunu gücləndirir.
Əsas sual bundan sonra Türkiyənin sədrliyi dövründə TDT-nin qəbul etdiyi qərarların nə dərəcədə real layihələrə çevriləcəyi və Bakı–Ankara münasibətlərindəki fikir ayrılıqlarının necə tənzimlənəcəyidir...