Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulmasına aparan yolda Mustafa Kamal Atatürkün hərbi strategiyası həlledici rol oynayıb. Arxiv sənədlərinə əsaslanan tarixi araşdırma Böyük Hücumdan təxminən 10 ay əvvəl hazırlanan, lakin həmin vaxt həyata keçirilməyən gizli əməliyyat planına işıq salır.
"Haber Global"-a istinadla, Hüsnü Özlünün Baş Qərargahın Hərbi Tarix və Strateji Tədqiqatlar (ATASE) arxiv sənədləri əsasında apardığı araşdırmada bu planın təfərrüatları açıqlanıb.
Planın adı bir hərflə kodlaşdırılmışdı
Araşdırmaya görə, gizli əməliyyatın hazırlıqlarına 1921-ci il oktyabrın 15-də, Sakarya döyüşündəki qələbədən sonra başlanılıb. Hərbi yazışmalarda məxfiliyi qorumaq üçün Osmanlı əlifbasındakı “Sad” hərfindən istifadə edilib. Buna görə də plan tarixə “Sad Hücum Planı” adı ilə düşüb.
Əsas məqsəd Yunan ordusuna yenidən qüvvə toplamaq imkanı vermədən ona həlledici zərbə endirmək idi. Plan çərçivəsində Afyon istiqamətindən hücum edilməsi və düşmənin İzmir ilə əlaqələrinin kəsilməsi nəzərdə tutulurdu.
Qışın yaxınlaşması hücum gözləntilərini azaldırdı
Həmin dövrdə yunan və ingilis tərəfləri qışın yaxınlaşmasını, Türkiyənin iqtisadi çətinliklərini və ordunun təchizat problemlərini nəzərə alaraq genişmiqyaslı hücum gözləmirdilər. Ankaranın sülh axtarmağa məcbur qalacağı ehtimal edilirdi.
Lakin Atatürk və Baş Qərargah rəisi Fevzi Paşa düşmənin mövqelərini möhkəmləndirməsinə imkan verməmək üçün müxtəlif hücum variantları üzərində işləyirdilər.
100 min əsgərin təminatı əsas problemlərdən biri idi
Gizli planın həyata keçirilməsinə mane olan başlıca amillərdən biri ordunun maddi-texniki təminatı idi. Silah, sursat, nəqliyyat və ərzaq çatışmazlığı əməliyyatın vaxtında başlanmasını çətinləşdirirdi.
Arxiv məlumatlarına görə, 1-ci Ordunun komandanı Əli İhsan Paşa 100 min əsgər və 20 min heyvan üçün bir həftəlik ərzaq ehtiyatının hazırlanmasını tələb etmişdi. Artilleriya vasitələrinin və sursatın cəbhəyə çatdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Hazırlıqların tamamlanmaması və mümkün itkilərlə bağlı narahatlıqlar səbəbindən 1921-ci ilin payızında nəzərdə tutulan hücum baş tutmadı. Bununla belə, planın strateji ideyaları sonradan həyata keçirilən Böyük Hücum üçün əhəmiyyətini qorudu.
Akşəhərdəki görüş hücuma hazırlığı sürətləndirdi
1922-ci ilin iyulunda Akşəhərdə keçirilən görüşlər Böyük Hücumun planlaşdırılmasında mühüm mərhələ oldu. İyulun 27-dən 28-nə keçən gecə Atatürk ordu komandirləri ilə əməliyyatın təfərrüatlarını müzakirə etdi.
Avqustun 6-da Qərb Cəbhəsinin komandanı İsmət Paşa ordulara hücuma hazırlıqla bağlı gizli əmr verdi. Plan Afyonun cənubunda düşmən müdafiəsinin yarılmasını, süvari qüvvələrinin isə Ahır dağları üzərindən irəliləyərək Yunan ordusunun geri çəkilmə və təchizat yollarını təhdid etməsini nəzərdə tuturdu.
Böyük Hücum Türkiyənin taleyini dəyişdi
1922-ci il avqustun 26-da səhər saat 05:30-da Kocatepedən artilleriya atəşinin açılması ilə Böyük Hücum başladı. Türk ordusu Afyonkarahisarın cənubunda Yunan müdafiəsini yararaq irəlilədi.
Avqustun 30-da Dumlupınar döyüşündə qazanılan qələbə Yunan ordusunun əsas qüvvələrinə ağır zərbə vurdu. Sentyabrın 9-da İzmirin azad edilməsi ilə hərbi əməliyyatların nəticəsi daha da möhkəmləndi.
Bu qələbə Türkiyənin müstəqilliyinin möhkəmlənməsində və 1923-cü il oktyabrın 29-da Cümhuriyyətin elan edilməsinə aparan prosesdə həlledici rol oynadı.
Tarixi sənədlər göstərir ki, Böyük Hücumun uğuru yalnız döyüş meydanındakı qəhrəmanlıqla deyil, həm də uzunmüddətli strateji planlaşdırma, ciddi hazırlıq və böyük fədakarlıqlarla bağlı idi.