2023-cü ilin əvvəlində Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibəni dayandırmaq məqsədilə hazırlanmış qeyri-rəsmi sülh planı tərəflərə təqdim olunub. Plan Rusiyanın işğal etdiyi ərazilərin böyük hissəsindən geri çəkilməsini, lakin Krım üzərində nəzarətini saxlamasını nəzərdə tutub. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski isə ərazi güzəştlərinə getməkdən imtina edib.
Bizim Media xəbər verir ki, bu barədə “Financial Times” nəşri “The Putin whisperers” (“Putinə pıçıldayanlar”) adlı araşdırmasında yazıb.
Nəşrin məlumatına görə, təşəbbüsün hazırlanmasında amerikalı hüquqşünas Riçard Kon, investisiya bankiri Bob Forsman, Almaniya Demokratik Respublikasının keçmiş kəşfiyyat əməkdaşı, Vladimir Putinin uzunillik tanışı Mattias Varniq və ukraynalı prodüser Aleksandr Rodnyanski iştirak ediblər.
Məqsəd əvvəlcə nüvə təhlükəsinin qarşısını almaq olub
Araşdırmaya əsasən, qeyri-rəsmi əlaqə kanalı 2022-ci ilin payızında, Rusiyanın taktiki nüvə silahından istifadə edə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqların artdığı dövrdə yaradılıb.
Amerikalı vasitəçilər Mattias Varniqin Putinin yaxın çevrəsi ilə əlaqələrindən istifadə edərək Vaşinqtonun mövqeyini Moskvaya çatdırmağa çalışıblar. Onların vasitəsilə ABŞ administrasiyasının Rusiyada hakimiyyət dəyişikliyinə nail olmaq və ya ölkəni məhv etmək niyyətində olmadığı barədə mesajların ötürüldüyü bildirilir.
Daha sonra vasitəçilər müharibənin dayandırılması üçün ayrıca təklif hazırlamaq qərarına gəliblər. Bu təşəbbüs “Platforma” adlandırılıb.
Sülh planında Krım və Donbasla bağlı hansı şərtlər yer alıb?
2023-cü ilin yanvarında hazırlanmış təklifə əsasən, Rusiya qoşunları 2022-ci il fevralın 24-dək mövcud olan mövqelərə çəkilməli, Krım və Donbasın bir hissəsi isə Rusiyanın nəzarətində qalmalı idi.
Bunun müqabilində Ukrayna Krım üzərində Rusiyanın nəzarətini qəbul etməli və Rusiyanın yarımadaya quru dəhlizindən maneəsiz keçidini təmin etməli idi.
Plan, həmçinin Ukraynaya NATO ölkələrinin təhlükəsizlik zəmanətlərinin verilməsini nəzərdə tuturdu. Rusiya və ABŞ arasında isə təhlükəsizlik təminatları ilə bağlı ayrıca danışıqların aparılması təklif edilirdi.
Beləliklə, təşəbbüs Rusiyanın işğal etdiyi ərazilərin əksəriyyətindən geri çəkilməsini, eyni zamanda Krım və Donbasın bir hissəsi ilə bağlı güzəştləri əhatə edirdi.
Putin təklifə necə yanaşıb?
“Financial Times”ın yazdığına görə, 2023-cü il fevralın 1-də keçirilən görüşdə Mattias Varniq Rusiya prezidentinin sənədi sətir-sətir nəzərdən keçirdiyini və qeydlər apardığını vasitəçilərə bildirib.
Varniqin sözlərinə əsasən, Putin təklif olunan təmas xəttini müzakirə etməyə razı olub. Bununla yanaşı, Ukraynanın NATO-ya üzvlüyünə qarşı çıxıb, lakin Avropa İttifaqına üzvlük və alternativ təhlükəsizlik mexanizmləri imkanını istisna etməyib.
Bununla belə, nəşrin təqdim etdiyi məlumatlar Putinin bütün planı rəsmi şəkildə qəbul etdiyini və ya tərəflər arasında razılaşma əldə olunduğunu təsdiqləmir. Bu barədə məlumatlar əsasən təşəbbüsdə iştirak edən şəxslərin açıqlamalarına söykənir.
Zelenski ərazi güzəştlərini qəbul etməyib
Aleksandr Rodnyanski təklifləri Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskiyə və həmin dövrdə Prezident Ofisinin rəhbəri olan Andrey Yermaka çatdırmağa çalışıb.
Lakin Rodnyanskinin nəşrə danışdıqlarına görə, Ukrayna rəhbərliyi ərazi güzəştlərinə getmək istəməyib. Zelenski və Yermakın mövqeyi belə olub ki, Ukrayna ərazilərdən imtina etmədən də planın digər şərtlərinə nail ola bilər.
Rodnyanski isə ABŞ-ın razılaşmanın əldə olunması üçün Ukraynaya təzyiq göstərməli olduğunu düşünürdü.
Sülh təşəbbüsü niyə nəticəsiz qalıb?
Nəşrin məlumatına görə, 2023-cü ilin fevralında vasitəçilər arasında təşəbbüsün gələcəyi ilə bağlı fikir ayrılıqları yaranıb.
Varniqin sözlərinə əsasən, Putin ABŞ Prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə müşaviri Ceyk Sallivanın amerikalı vasitəçilərin rəsmi mandatının olub-olmadığını aydınlaşdırmasını istəyib. Varniq sonradan ABŞ tərəfinin bu qeyri-rəsmi əlaqə kanalını dəstəkləmədiyi barədə məlumat aldığını bildirib.
Lakin keçmiş ABŞ rəsmiləri bu hadisələrin fərqli təsvirini veriblər. Onların sözlərinə görə, Vaşinqtonla Moskva arasında mövcud rəsmi əlaqə kanallarının kifayət etməsi məsələsi müzakirə olunsa da, Uşakovun bu mövzunu onlarla danışdığı təsdiqlənməyib.
“Financial Times” yazır ki, tərəflər arasında etimadsızlıq və əlaqələrin necə qurulmalı olduğu ilə bağlı anlaşılmazlıqlar təşəbbüsün dayanmasına səbəb olub. Fevralın 24-dək müharibəni dayandırmaq məqsədi daşıyan plan reallaşmayıb.
Nəşrin araşdırması müharibənin daha erkən mərhələsində mümkün kompromis variantlarının müzakirə edildiyini göstərsə də, həmin planın qəbul olunacağı təqdirdə müharibənin mütləq başa çatacağını söyləmək mümkün deyil.