Qırx ildən artıq müddətdə yarımkeçirici sənayesi sanki fizika qanunları qədər dəyişməz görünən iki qanuna tabe olub. Birincisi belədir: silisium altlıq üzərinə yerləşdirilən mikroskopik açarların, yəni tranzistorların sayı daim artır. İkinci qanun isə hər bumun ardınca qaçılmaz şəkildə enişin gəlməsidir.
Prosessorların getdikcə daha güclü olmasını təmin edən birinci qanun bütün gücü ilə işləməyə davam edir. Süni intellekt üçün ən qabaqcıl çiplərdə artıq 200 milyarddan çox tranzistor var və onilliyin sonuna qədər sənaye bu göstəricini 1 trilyona çatdırmağı planlaşdırır. İkinci qanun isə bazar iştirakçılarını hazırkı əlverişli dövrün nə qədər davam edəcəyi barədə düşündürür.
Sənaye yüksəlişlərə öyrəşib, lakin indiki miqyaslarla əvvəllər heç vaxt qarşılaşmayıb. Süni intellektin inkişafı neyron şəbəkələrinin öyrədilməsi və işləməsi üçün lazım olan mikrosxemlərə nəhəng tələbat yaradıb. 2026-cı ilin birinci yarısında yarımkeçirici satışları illik müqayisədə 1980-ci illərdən bəri ən yüksək templə artıb.
Bu ay dünyanın ən böyük müqaviləli çip istehsalçısı TSMC ardıcıl altıncı rüb rekord mənfəət açıqlayıb. Cənubi Koreyanın Samsung Electronics şirkəti isə ardıcıl dördüncü rübdə rekord nəticə göstərib.
Bununla belə, investorlar narahat olmağa başlayıblar. Fenomenal maliyyə nəticələrinə və nikbin proqnozlara baxmayaraq, aparıcı yarımkeçirici şirkətlərin indeksi oktyabrın 6-dan bəri 10%-dən çox ucuzlaşıb.
Gərginliyi Broadcom-un rəhbəri Hok Tanın açıqlaması daha da artırıb. O, oktyabrın 12-də süni intellekt bazarının bir çox iştirakçısını nəyə sərmayə yatırdıqları barədə “heç bir təsəvvürü olmayan” kazino oyunçuları ilə müqayisə edib.
Hazırda sənayedə gözlənilən artımın demək olar ki, hamısı süni intellekt çiplərindən asılıdır. Bu isə vəziyyəti faktiki olaraq bir texnologiyaya qoyulmuş nəhəng mərci xatırladır. Əgər bu mərc özünü doğrultmasa və sözdə supertsikl başa çatsa, istehsalçıların enişi yüksəliş qədər sürətli olacaqmı? Bunun baş verməyəcəyini düşünmək üçün müəyyən əsaslar var.
Bazar böyüdükcə çip istehsalı da xeyli daha çox konsentrasiya olunub. Mikrosxem istehsalçılarının əksəriyyətinin, o cümlədən qrafik prosessorları yeni texnologiyaların əsasını təşkil edən süni intellekt bumunun lideri Nvidia-nın öz zavodları yoxdur.
Google və OpenAI kimi proqram təminatı şirkətləri də süni intellekt prosessorları layihələndirməyə başlasalar da, silisium çipləri özləri istehsal etmirlər. Onların hamısı kənar istehsalçılara, daha dəqiq desək, əsasən bir oyunçuya güvənirlər.
2000-ci illərin əvvəlində ən qabaqcıl prosessorları təxminən 25 şirkət istehsal edə bilirdi. Bu gün onların sayı cəmi dörddür və ən yüksək seqmentdəki çiplərin demək olar ki, hamısını TSMC istehsal edir.
Oxşar proseslər süni intellekt üçün həyati əhəmiyyət daşıyan yaddaş çiplərinin istehsalında da baş verib. 1990-cı ildə qabaqcıl yaddaş çiplərini 20-dən çox şirkət istehsal edirdi. İndi bazarın demək olar ki, hamısı cəmi üç şirkətin – Samsung, SK Hynix və Micron-un nəzarətindədir.
Çində yeni prosessor və yaddaş istehsalçıları meydana çıxır, lakin ən müasir litoqrafiya avadanlığına çıxışları olmadığı üçün onlar hələ də qabaqcıl qlobal texnologiyalardan geri qalırlar.
Konsolidasiya bir neçə dominant istehsalçıya istehsal güclərinin hansı templə artırılacağını müstəqil müəyyən etmək və satış şərtlərini diktə etmək imkanı verib. Hazırda onlar mövcud bumdan maksimum yararlanmaq üçün böyük məbləğdə investisiyalar yatırırlar.
TSMC-nin bu il kapital xərclərinin təxminən 62 milyard dollara çatacağı gözlənilir. Bu, 2025-ci ilin göstəricisindən 1,5 dəfədən çox yüksəkdir. Analitiklər gələn il investisiyaların təxminən 76 milyard dollara yüksələcəyini proqnozlaşdırırlar. Yaddaş istehsalçıları da sərmayələrini artırırlar.
Bununla belə, süni intellektin gətirdiyi nəhəng mənfəətlə müqayisədə bu xərclər yenə də nisbətən məhdud görünür. TSMC-də kapital xərclərinin gəlirlərə nisbətinin 2023-cü ildəki 44%-dən bu il 36%-ə enəcəyi gözlənilir.
Bundan başqa, zavodların genişləndirilməsi borc vəsaitləri hesabına deyil, şirkətlərin öz pul axınları ilə maliyyələşdirilir. Bu il TSMC istehsal güclərinin artırılmasına əməliyyat pul axınının yarıdan bir qədər çoxunu, Samsung isə cəmi təxminən beşdə birini yönəldəcək. İstehsalçıların borcu artan nağd vəsait ehtiyatları fonunda əhəmiyyətsiz görünür.
McKinsey konsaltinq şirkətindən Bill Uayzmanın sözlərinə görə, istehsalçılar hazırda “son dərəcə əlverişli qiymət mühitindədirlər” və bu vəziyyəti qorumaq üçün istehsal güclərinin artımını məhdud saxlamaqda maraqlıdırlar.
Demək olar ki, bütün elektron cihazlarda istifadə edilən DRAM operativ yaddaşının qiyməti hazırda 2023-cü ilin əvvəlindəki səviyyədən təxminən altı dəfə yüksəkdir.
TSMC 2022-ci ilin sonunda istifadəyə verdiyi 3 nanometrlik texnoloji prosesin qiymətini hələ də aşağı salmayıb, halbuki adətən yeni texnologiyalar istifadəyə verildikdən bir neçə il sonra ucuzlaşır.
Yeni istehsal güclərinin istismara verilməsi sürətini məhdudlaşdıran digər amil isə bir çox yeni zavodun ABŞ-də tikilməsidir. Uayzmanın qiymətləndirməsinə görə, burada zavodların tikintisi “təxminən iki dəfə daha uzun çəkir”.
Bundan əlavə, konsolidasiya istehsalçıların danışıqlardakı mövqeyini gücləndirib və mümkün böhranın yükünün bir hissəsini müştərilərin üzərinə keçirib.
Yaxın vaxtlara qədər yaddaş çipləri əsasən spot bazarda və ya qısamüddətli müqavilələrlə satılırdı. Tələb azalanda müştərilər sadəcə alışları dayandırır, nəticədə qiymətlər kəskin düşürdü.
İndi isə istehsal gücü çatışmazlığı və təchizatçı seçiminin məhdud olması səbəbindən alıcılar illərlə davam edən və əsasən satıcıların şərtləri ilə bağlanan müqavilələr imzalayırlar.
Məsələn, Nvidia 2029-cu ilin yanvarına qədər komponentlərin alınmasına və təchizatın təmin edilməsinə 250 milyard dollardan çox vəsait ayırıb.
Micron sentyabrda bildirib ki, sərt “götür və ya ödə” tipli müqavilələr 2030-cu ilə qədər şirkətin gəlirlərinin 35%-nə zəmanət verir. Bu cür müqavilələrdə müştəri əvvəlcədən razılaşdırılmış həcmdə məhsulu almağa və ya hər halda kompensasiya ödəməyə borcludur.
Bu öhdəliklərin ümumi məbləği 32 milyard dollar təşkil edir və onların böyük hissəsi pul depozitləri ilə təmin olunub. Belə avanslar yeni zavodların tikintisinin maliyyələşdirilməsinə kömək edir və mümkün eniş riskinin azı bir hissəsini alıcıların üzərinə keçirir.
Əlbəttə, süni intellekt bumu sona çatarsa, çip istehsalçıları ciddi çətinliklərlə üzləşəcəklər. Texnologiya nəhənglərinin xərcləri azalarsa, qiymətlər enəcək, mənfəətlər aşağı düşəcək və həddindən artıq yüksəlmiş səhm qiymətləri geriləyəcək.
Müştərilər bazarın pik nöqtəsində imzaladıqları müqavilələrin şərtlərini yenidən nəzərdən keçirməyə çalışacaqlar. Yarımkeçirici sənayesinin ikinci qanunu heç yerə yox olmayıb.
Lakin bu dəfə bumdan sonrakı “ağır səhər”i istehsalçılar öz müştəriləri ilə birlikdə yaşayacaqlar.