Çip kısıtlamasına karşı Çin'in yöntemi: ABD modelleriyle rakip geliştiriyor

300'ü aşkın belgeye dayanan araştırma, Çin'in ABD yapay zekâ modellerinden alınan yanıtlarla yerli rakiplerini geliştirdiğini gösteriyor. Qwen ve Meituan çalışmalarında izlenen yöntem, çip ambargosunun sınırlarını yeniden tartışmaya açtı.

ABD'nin gelişmiş yapay zekâ çiplerinin Çin'e satışına yönelik kısıtlamaları, iki ülke arasındaki teknoloji rekabetinde beklenmedik bir alanı öne çıkardı. Çinli araştırmacıların ve teknoloji şirketlerinin, Amerikan yapay zekâ modellerinin ürettiği yanıtları kullanarak kendi sistemlerini geliştirdiği ortaya çıktı. 17 Kasım'da yayımlanan ve 300'den fazla akademik çalışma, patent, şirket belgesi ve resmî kayda dayanan araştırma, bu yöntemin üniversite laboratuvarlarından ticari yapay zekâ geliştirme süreçlerine yayıldığını gösterdi.

300'den fazla belge sanayideki kullanımı ortaya koydu

İncelenen belgeler, Çinli araştırmacıların OpenAI gibi Amerikan şirketlerinin geliştirdiği güçlü yapay zekâ sistemlerinden yararlanarak daha küçük yerli modeller için eğitim verileri hazırladığını gösteriyor.

Model damıtma olarak bilinen yöntemde, gelişmiş bir yapay zekâ sistemi zor soruları yanıtlıyor, yazılım kodu üretiyor veya karmaşık görevlerin nasıl tamamlanacağını gösteriyor. Ardından bu çıktılar, daha küçük bir modelin eğitilmesinde kullanılıyor.

Böylece yeni modelin her problemi sıfırdan öğrenmesi yerine, güçlü sistemlerin ürettiği örneklerden yararlanması sağlanıyor. Bu yaklaşım, belirli görevlerin daha az işlem gücüyle ve daha düşük işletme maliyetiyle yerine getirilmesine yardımcı olabiliyor.

Belgelerde, Çinli şirketlerin bu süreci otomatikleştiren yazılımlar geliştirdiği ve toplanan yanıtları eğitim verilerine dönüştürmek üzere uzman personel çalıştırdığı da görülüyor.

Ancak damıtma yöntemi, gelişmiş bir yapay zekâ modelinin bütün yeteneklerinin kopyalanmasını sağlamıyor. Daha küçük sistemlerin eğitilmesi ve çalıştırılması için yine önemli miktarda işlem gücüne ihtiyaç duyuluyor.

5 bin yanıttan 10 bin 750 eğitim örneği üretildi

Araştırmanın en somut örneklerinden biri, Şanghay Jiao Tong Üniversitesinde Kasım 2024'te gerçekleştirilen çalışmaya dayanıyor.

Araştırmacılar, OpenAI'nin o1 modelinden yaklaşık 5 bin yanıt seçerek bunları GPT-4o mini aracılığıyla farklı dillere çevirdi. Elde edilen içeriklerden toplam 10 bin 750 çift dilli eğitim örneği oluşturuldu.

Bu veriler, Alibaba'nın Qwen2.5-72B adlı yapay zekâ modelinin geliştirilmesinde kullanıldı.

Çalışma, Amerikan modellerinin ürettiği yanıtların daha sonra tekrar kullanılabilen eğitim verilerine dönüştürülebildiğini gösteriyor. Böylece geliştiriciler, aynı becerileri yerli modellerine kazandırmak için her defasında daha güçlü sistemlere başvurmak zorunda kalmayabiliyor.

Alibaba araştırmacılarının Nisan 2025'te yayımladığı başka bir çalışmada da GPT-4 ve GPT-4o modellerinden Çinceden farklı dillerde eğitim materyalleri üretmek için yararlanıldığı belirtildi. Yanıtlar daha sonra değerlendirilerek küçük Qwen modellerinin eğitimine dahil edildi.

Şubat 2026 tarihli bir başka araştırmada ise Şanghay Jiao Tong Üniversitesi ile Çinli teslimat platformu Meituan'ın araştırmacıları, GPT-4o modelini birden fazla yapay zekâ aracısının ortak yazılım geliştirme görevlerini planlamak için kullandı.

Bu planlar, daha küçük bir sistemin karmaşık görevleri koordine etmesini sağlamak amacıyla eğitim verisine dönüştürüldü.

Ancak söz konusu çalışmalar, Çinli şirketlerin Amerikan modellerinden izinsiz veri aldığı veya hizmet sözleşmelerini ihlal ettiği yönünde tek başına kesin kanıt oluşturmuyor.

Çip kısıtlamasında yeni maliyet avantajı

Çinli şirketlerin damıtma yöntemine yönelmesinin arkasındaki temel ekonomik nedenlerden biri, gelişmiş yapay zekâ çiplerine erişimde yaşanan kısıtlamalar.

ABD yönetimi, Nvidia gibi şirketlerin en gelişmiş işlemcilerinin Çin'e satışını sınırlandırırken, 16 Kasım'da üçüncü ülkelerdeki veri merkezleri üzerinden uzaktan erişimi de kontrol altına alan yeni düzenlemeler açıkladı.

Bu durum, Çinli şirketlerin büyük yapay zekâ modellerini geliştirmek ve çalıştırmak için ihtiyaç duyduğu işlem kapasitesine erişimini zorlaştırıyor.

Damıtma yöntemi ise daha güçlü bir modelin ürettiği bilgiden yararlanarak belirli görevlerde başarılı olabilecek daha küçük sistemler geliştirilmesine olanak sağlıyor.

Ekonomik açıdan önemli nokta, yalnızca eğitim maliyetinin değil, geliştirilen modelin işletme maliyetinin de düşürülebilmesi. Daha küçük modeller, uygun görevlerde daha az donanım kullanarak hizmet verebiliyor.

Bu yaklaşım, Çin'in özellikle imalat sanayisinde yapay zekâ kullanımını yaygınlaştırma hedefiyle de örtüşüyor.

Ocak 2026'da sekiz Çin kamu kuruluşu tarafından yayımlanan yapay zekâ ve imalat sanayisi programında, endüstriyel uygulamalar için model eğitimi, ince ayar ve damıtma yöntemlerinin geliştirilmesi desteklendi.

Şanghay ve Shenzhen yönetimleri de şirketlerin işlem gücü ihtiyacını azaltabilecek teknolojilerin kullanımını teşvik ediyor.

Bununla birlikte Çin'in resmî politika belgelerinde şirketlere özellikle Amerikan modellerinin kopyalanması yönünde talimat verilmiyor. Desteklenen yaklaşım, daha düşük maliyetli yapay zekâ sistemlerinin sanayide yaygınlaştırılması.

ABD'den fikrî mülkiyet uyarısı

Damıtma yönteminin yaygınlaşması, ABD ile Çin arasındaki teknoloji anlaşmazlığına yeni bir boyut kazandırdı.

ABD'li yetkililer, bazı Çinli şirketlerin Amerikan yapay zekâ modellerinden endüstriyel ölçekte veri topladığını ve bu verilerle rakip sistemler geliştirdiğini ileri sürüyor.

Temmuz ayında Çin'in Chengdu kentinde yapılan görüşmelerde ABD Ticaret Bakanlığı yetkilileri, Amerikan modellerinin çıktılarının toplu biçimde kullanılmasına ilişkin endişelerini Çinli düzenleyicilere iletti.

Çinli yetkililer ise damıtmanın yapay zekâ sektöründe yaygın bir geliştirme yöntemi olduğunu savundu. Fikrî mülkiyet hırsızlığı niteliği taşıyan faaliyetlere karşı harekete geçilebileceğini belirtmelerine rağmen somut bir taahhütte bulunmadıkları bildirildi.

ABD Hazine Bakanı Scott Bessent de temmuz ayında yaptığı açıklamada, gizlice ve endüstriyel ölçekte gerçekleştirilen damıtma faaliyetlerinin fikrî mülkiyet hırsızlığına dönüşmesi durumunda yaptırımların ve ticaret kısıtlamalarının gündeme gelebileceği uyarısında bulundu.

OpenAI'nin kullanım koşulları, belirli istisnalar dışında şirketin modellerinden elde edilen çıktıların rakip yapay zekâ sistemlerini geliştirmek amacıyla kullanılmasını sınırlandırıyor. Anthropic de benzer şekilde, izin alınmadan rakip modellerin eğitilmesine yönelik kısıtlamalar uyguluyor.

Ancak damıtma yönteminin kendisi yasa dışı değil. Hukuki tartışma, yöntemin hangi verilere dayanarak, hangi izinlerle ve ne ölçekte kullanıldığı üzerinde yoğunlaşıyor.

ABD'li bazı yetkililer, Çinli modellerin Amerikan rakipleriyle aralarındaki farkı hızla kapatmasında endüstriyel ölçekte damıtmanın temel rol oynadığını değerlendiriyor.

Buna karşılık Çin'deki yapay zekâ geliştirme süreçlerine yakın uzmanlar, ilerlemenin yalnızca bu yöntemle açıklanamayacağını; algoritmalar, model tasarımı, mühendislik ve veri işleme alanlarındaki gelişmelerin de etkili olduğunu savunuyor.

Damıtma yöntemine aşırı bağımlılığın, Çinli geliştiricilerin özgün teknolojiler üretme kapasitesini sınırlayabileceği uyarıları da bulunuyor.

Tartışmanın yeni aşaması, 18–19 Kasım tarihlerinde Shenzhen'de düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Zirvesi öncesinde gündeme geldi. ABD Başkanı Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'in zirve kapsamında görüşmesi beklenirken, yapay zekâya erişim ve teknoloji transferi konuları iki ülke arasındaki ekonomik rekabetin önemli başlıkları arasında yer alıyor.