TikTok’ta Viyana Kuşatması’ndan Kâbe görüntülerine, halay ve sıra gecelerine uzanan sanal hediye furyası tartışma yarattı. Prof. Dr. Ali Murat Kırık, yaşananları “değer istismarı” olarak nitelendirdi.
Sosyal medya platformlarında canlı yayınlar üzerinden sanal jeton ve hediye toplama yarışı farklı boyutlara ulaştı. Tarihî olayların para karşılığında ilerleyen canlandırmalara dönüştürülmesi, kutsal mekân görüntüleri üzerinden hediye istenmesi ve geleneksel kültürün sanal bahşiş düzenine taşınması tartışmaları beraberinde getirdi.
Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ali Murat Kırık Odatv'ye verdiği demeçte, dijital mecralarda giderek yaygınlaşan bu yöntemin yalnızca bir eğlence biçimi olarak değerlendirilemeyeceğini belirterek tarihî, dinî ve kültürel değerlerin kazanç elde etmek amacıyla kullanılmasına dikkat çekti.
KUTSAL SEMBOLLER VE TARİHÎ OLAYLAR GELİR KAPISINA DÖNÜŞTÜ
Tarihî olaylara ve dinî değerlere duyulan ilginin bazı yayıncılar tarafından kazanç aracına dönüştürüldüğünü belirten Kırık, “Bence burada ciddi bir anlam ve değer aşınması yaşanıyor. Bir insanın Viyana Kuşatması'nı dijital ortamda canlandırması tek başına sorun olmayabilir. Ancak 'Jeton atın, Viyana düşsün' denilerek tarihî bir olayın para karşılığında ilerleyen bir gösteriye dönüştürülmesi başka bir meseledir” dedi.
Kâbe görüntüleri üzerinden hediye istenmesinin ise çok daha hassas bir boyutu olduğunu vurgulayan Kırık, “Çünkü burada insanların inanç dünyasındaki kutsal semboller ticari bir etkileşim aracına dönüştürülüyor. İnsanlar da birkaç jeton göndererek kendilerini bu kurgunun parçası hissediyor. Asıl sorgulamamız gereken şu: Tarihî ve dinî değerleri neden birkaç sanal hediye karşılığında tüketiyoruz? Bu durum dijital eğlencenin sınırlarını aşıyor ve değerlerin ekonomik çıkara göre kullanılmasına zemin hazırlıyor” ifadelerini kullandı.
HALAY VE SIRA GECESİ DE JETON YARIŞINA DÖNÜŞTÜ
Sanal hediye ekonomisinin geleneksel kültürün sunuluş biçimini de değiştirdiğini belirten Kırık, özellikle halay ve sıra gecesi yayınlarında kültürel değerlerin metalaştırıldığına işaret etti.
Halayın dayanışmayı, sıra gecelerinin ise sohbet ve müzik kültürünü temsil ettiğini hatırlatan Kırık, “Ancak şimdi bunların bazı canlı yayınlarda jeton karşılığında halaya girilen, hediye gönderenin damat olduğu, daha fazla para gönderenin daha fazla ilgi gördüğü dijital gösterilere dönüştüğünü görüyoruz. İnsanlar artık halay çekmek için değil, ekranda görünmek ve yayıncının dikkatini çekmek için para harcıyor” dedi.
Bu durumun başka geleneklere de yayılabileceği uyarısında bulunan Kırık, teknolojinin kültürü yaşatmak yerine onu sanal hediyelere ve izlenme oranlarına mahkûm etmemesi gerektiğini söyledi.
İZLEYİCİ NEDEN PARA HARCIYOR
İzleyicilerin bu yayınlara para harcamasının arkasında takdir edilme ve görünür olma ihtiyacının bulunduğunu belirten Kırık, canlı yayınların kişilere kısa süreli bir statü ve aidiyet hissi sunduğunu ifade etti.
Kırık, “Bir kişi günlük hayatında belki yüzlerce insanın arasında fark edilmiyor ama canlı yayında gönderdiği bir hediyeyle binlerce kişinin önünde ismi okunabiliyor. Yayıncı teşekkür ediyor, onu övüyor, diğer izleyicilere örnek gösteriyor” diye konuştu.
Bu sistemde daha fazla para gönderenin daha fazla görünürlük kazandığını vurgulayan Kırık, “Takdir edilmek, destekçi olarak tanınmak ve kahraman ilan edilmek adeta bir harcama yarışına dönüşüyor. İnsanların değerli hissetme ihtiyacının bu şekilde paraya tahvil edilmesi son derece düşündürücü. Çünkü burada gerçek bir başarıdan çok, para harcayarak satın alınan geçici bir itibar söz konusu” değerlendirmesinde bulundu.
İNSANLARA YAPAY BİR KAHRAMANLIK HİSSİ SATILIYOR
Özellikle tarihî canlandırmalarda kullanılan “Destek atın, Viyana düşüyor” gibi ifadelerin izleyicilere yapay bir rol yüklediğini belirten Kırık, bu yöntemin bir manipülasyon mekanizmasına dönüştüğünü söyledi.
Kırık, “Gerçek dünyada hiçbir tarihî sonucu değiştirmeyen bir eylem, dijital ortamda büyük bir başarı gibi sunuluyor. İnsanlar ortak bir hedef etrafında toplanıp birbirlerini teşvik ediyor ve daha fazla jeton göndermeye yöneliyor. Bir süre sonra mesele eğlence olmaktan çıkıp kim daha çok destek verdi yarışına dönüşebiliyor. Benim eleştirdiğim nokta da tam olarak bu: İnsanların tarihî hassasiyetleri ve aidiyet duyguları kullanılarak onlara yapay bir kahramanlık hissi satılıyor” ifadelerini kullandı.
KÜÇÜK HEDİYELERDEN KONTROLSÜZ HARCAMAYA
Sanal hediye gönderme alışkanlığının küçük tutarlarla başlayıp zamanla kontrolsüz harcamalara dönüşebileceği uyarısında bulunan Kırık, yayıncıların izleyicilere gösterdiği ilginin bu davranışı pekiştirdiğini belirtti.
“İnsan önce bir gül gönderiyor, ardından bir kalp, sonra daha pahalı bir hediye... Her seferinde yayıncıdan teşekkür görüyor, ismi okunuyor ve kısa süreli bir tatmin yaşıyor. Fakat bu ilginin devam etmesi için daha fazla hediye göndermesi gerektiğini düşünmeye başlayabiliyor” diyen Kırık, geri sayım ve izleyiciler arasındaki rekabetin de harcamaları artırabildiğini kaydetti.
Bu sürecin kumar benzeri bir psikoloji yaratabileceğine dikkat çeken Kırık, “Kişi harcadığı paranın ardından daha fazla ilgi ve daha büyük bir karşılık bekliyor. Kontrolsüz mikro harcamalar, tekrar eden ödül beklentisi ve rekabet duygusu ciddi bir risk oluşturuyor. Özellikle çocuklar ve gençler açısından bu sistemin çok daha sıkı denetlenmesi gerekiyor. Çünkü ekranda birkaç saniyelik eğlence olarak görünen şey, kişinin bütçesini zorlayan bir harcama alışkanlığına dönüşebilir” uyarısında bulundu.
PLATFORMLAR SORUMLULUKTAN KAÇAMAZ
Yaşananları açıkça “değer istismarı” olarak tanımlayan Kırık, sorumluluğun yalnızca yayıncılara yüklenemeyeceğini, platformların da bu sistemdeki rolünün sorgulanması gerektiğini söyledi.
TikTok algoritmasının yalnızca içerikleri dağıtan masum bir mekanizma olarak görülemeyeceğini belirten Kırık, “Bir yayın ne kadar sıra dışı, şaşırtıcı veya tartışmalı olursa olsun yüksek izlenme ve etkileşim üretiyorsa daha geniş kitlelere ulaşma şansı yakalayabiliyor. Platformlar insanların dikkatini, zamanını ve duygularını ekonomik değere dönüştüren bir sistem kuruyor” dedi.
Kırık, platformların yalnızca en çok izlenen veya en fazla kazanç sağlayan içerikleri değil, toplumsal değerleri ve kullanıcıların korunmasını da dikkate almak zorunda olduğunu vurguladı.