“Universitet 1.0-dan Universitet 4.0-a necə, nə vaxt keçək?..”
“Azərbaycanın məqsədi sadəcə rəqəmsal universitetlər yaratmaq yox, bilik yaradan, texnologiya istehsal
edən və insan kapitalını gələcəyin iqtisadiyyatına hazırlayan intellektual universitetlər sistemi qurmaq olmalıdır. Çünki...”
Moderator.az aktuallığını nəzərə alaraq tanınmış təhsil eksperti İlham Əhmədovun Azərbaycanda elm və təhsilin problemləri barədə “Azərbaycan ali təhsil sistemi niyə geridədir? İnkişaf üçün nə etməliyik?..” başlıqlı növbəti elmi analitik məqaləsini dəyərli oxucuların müzakirəsinə buraxır:”
Azərbaycan ali təhsilinin əsas problemi universitetlərin sayında deyil, universitet modelinin dəyişmə sürətindədir. Ölkənin təhsil siyasəti artıq səriştə əsaslı, tələbəyönümlü təhsil, elmi innovasiyaların istehsalata transferi, beynəlmiləlləşmə və rəqabət qabiliyyətli ali təhsil sistemi kimi hədəfləri müəyyən edib. Lakin strateji sənədlərdə qoyulan məqsədlərlə universitetlərin gündəlik idarəetmə və akademik praktikası arasında ciddi məsafə qalır.
XXI əsrin üçüncü onilliyində universiteti hansı institusional modelə çeviririk?..
Burada “Universitet 1.0-4.0” anlayışını texniki təsnifat deyil, universitetin funksional inkişaf mərhələləri kimi qəbul etmək lazımdır.
Universitet 1.0. bilik ötürən universitetdir.
Universitet 2.0. rəqəmsallaşan və tədqiqat aparan universitetdir.
Universitet 3.0. təhsil + elm + innovasiya + sahibkarlıq universitetidir.
Universitet 4.0. məlumat, süni intellekt, insan kapitalı, innovasiya və ekosistem əsasında fəaliyyət göstərən intellektual universitetdir.
Azərbaycanın problemi odur ki, bəzi universitetlər artıq 2.0 elementlərinə, ayrı-ayrı qabaqcıl universitetlər isə 3.0 istiqamətinə keçsələr də, sistemin mühüm hissəsi hələ 1.0 məntiqindən tam çıxmayıb.
1. Universitetin missiyası hələ də “diplom vermək” məntiqindən tam çıxmayıb…
Əgər universitetin əsas nəticəsi məzunun aldığı diplomdursa, bu, XXI əsr universiteti üçün kifayət deyil.
Universitetin əsas nəticəsi diplom deyil, ölçülə bilən öyrənmə nəticəsi, kompetensiya, məşğulluq, tədqiqat və innovasiya nəticəsi olmalıdır.
2. Tədris proqramları əmək bazarının sürətindən geri qalır…
Əmək bazarı artıq generativ AI, data analitikası, avtomatlaşdırma, rəqəmsal sahibkarlıq və yeni peşələr tələb edir. Universitet proqramlarının yenilənməsi isə çox vaxt uzun inzibati prosedurlarla həyata keçirilir.
Hər proqram üçün illik kurikulum yenilənməsi mexanizmi, əmək bazarı analitikası və işəgötürənlərin sistemli iştirakı yaradılmalıdır.
3. Müəllim modeli dəyişməyib…
AI dövründə müəllimin əsas funksiyası informasiyanı ötürmək deyil. Müəllim artıq öyrənmə dizayneri, mentor, tədqiqat rəhbəri və intellektual fasilitator olmalıdır.
“Müəllim + AI” modeli tətbiq edilməli, bütün akademik heyət üçün rəqəmsal pedaqogika, AI savadlılığı və AI ilə tədris dizaynı üzrə davamlı inkişaf sistemi qurulmalıdır.
4. Tələbə hələ də “bilik qəbul edən” subyekt kimi qəbul edilir…
XXI əsrin tələbəsi hazır cavabları əzbərləməkdən çox sual verməyi, problem həll etməyi, məlumatı yoxlamağı, AI-dan düzgün istifadə etməyi və yeni bilik yaratmağı bacarmalıdır.
Qiymətləndirmə sistemi yaddaşdan reproduksiyadan problem, layihə, tədqiqat, portfolio və real məhsul əsaslı qiymətləndirməyə keçməlidir.
5. Elm ilə iqtisadiyyat arasında “transfer boşluğu” mövcuddur…
Azərbaycanın ali təhsil siyasətində elmi innovasiyaların istehsalata transferi artıq açıq şəkildə prioritet kimi müəyyənləşdirilib. Lakin universitetdə yaradılan bilik ilə biznesdə yaranan iqtisadi dəyər arasında institusional körpü zəifdir.
Universitetlərdə “Texnoloji Transfer Mərkəzi”, startup inkubatorları, patent və kommersiyalaşdırma sistemləri, sənaye laboratoriyaları gücləndirilməlidir.
6. Universitet idarəetməsi hələ tam “data-əsaslı” deyil…
Müasir universitet öz qərarlarını yalnız hesabatlara və inzibati məlumatlara deyil, real vaxt akademik və institusional analitikaya əsaslandırmalıdır.
Rektor üçün “Universitet İdarə Paneli” yaradılmalıdır: tələbə nəticələri, müəllim fəaliyyəti, dropout, məşğulluq, tədqiqat, maliyyə, beynəlxalqlaşma və rəqəmsal yetkinlik real vaxtda izlənilməlidir.
Bu istiqamət artıq yerli akademik diskursda da strateji planlaşdırma, rəqəmsallaşma və verilənlərə əsaslanan idarəetmə ilə əlaqələndirilir.
7. Universitetlərdə innovasiya mədəniyyəti sistemli xarakter daşımır…
İnnovasiya yalnız yeni texnologiya almaq deyil. İnnovasiya universitetin problem həll etmə mədəniyyətidir.
Hər universitetdə Innovation Lab / AI Lab / EdTech Lab yaradılmalı, müəllim və tələbələrin real problemlərə prototip həllər yaratması maliyyələşdirilməlidir.
8. Rəqəmsallaşma ilə rəqəmsal transformasiya qarışdırılır…
Elektron sənəd dövriyyəsi, LMS və videodərs universiteti avtomatik olaraq rəqəmsal universitet etmir.
Rəqəmsallaşma: mövcud prosesin elektronlaşdırılmasıdır.
Rəqəmsal transformasiya: prosesin özünün yenidən dizayn edilməsidir.
2026-cı ildə 20 ali təhsil müəssisəsinin vahid rəqəmsal ekosistemə qoşulması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Lakin növbəti mərhələ texnologiyanın alınması yox, universitet proseslərinin yenidən qurulmasıdır.
9. Universitet 3.0 üçün sahibkarlıq ekosistemi zəifdir...
Universitet yalnız məzun hazırlayan qurum yox, həm də yeni ideyaların, startapların və texnologiyaların yarandığı iqtisadi platforma olmalıdır.
Tələbə-müəllim-biznes-investor modelində innovasiya ekosistemi qurulmalı, universitet daxilində startapların yaranması və kommersiyalaşdırılması üçün fondlar yaradılmalıdır.
Bəzi universitetlərin strateji planlarında artıq bu istiqamət konkret şəkildə ifadə olunur. Məsələn, Azərbaycan Texniki Universiteti 2030-a qədər sahibkar-tədqiqat universitetinə çevrilməyi, texnologiya transferini və rəqəmsal transformasiyanı strateji sütunlar kimi müəyyən edir.
10. Ən böyük çatışmazlıq-Universitet 4.0 haqqında sistemli milli modelin olmamasıdır…
Əsl strateji problem budur. Bizdə rəqəmsallaşma layihələri, AI alətləri, innovasiya mərkəzləri və ayrı-ayrı müasir universitet təşəbbüsləri var. Lakin bunları birləşdirən “Azərbaycan Universitet 4.0 modeli” sistemli şəkildə formalaşdırılmalıdır.
Universitet 4.0: Süni İntellekt + Data + İnsan Kapitalı + Tədqiqat + İnnovasiya + Sahibkarlıq + Qlobal Şəbəkə = Ağıllı Universitet modelindədir.
Burada AI müəllimi əvəz etmir; müəllimin imkanlarını genişləndirir. Data rektoru əvəz etmir; qərarların keyfiyyətini artırır. Texnologiya universiteti transformasiya etmir; transformasiya olunmuş idarəetmə texnologiyadan istifadə edir.
Məsələ “nə vaxt?” deyil, “nəyi dəyişirik?” sualındadır…
Azərbaycan universitetlərinin XXI əsrin 30-cu ilinə XX əsrin idarəetmə fəlsəfəsi ilə daxil olması strateji riskdir. Çünki dünya universitetləri artıq AI, data, innovasiya, lifelong learning və qlobal əməkdaşlıq əsasında yeni institusional modellər qurur.
Ona görə 2027–2030-cu illər universitetlər üçün sadəcə rəqəmsallaşma dövrü yox, Universitet 1.0-dan 3.0-a keçid dövrü elan edilməlidir. 2030-dan sonrakı mərhələ isə seçilmiş qabaqcıl universitetlər üçün Universitet 4.0 modelinin qurulmasına yönəlməlidir.
Universitet 4.0 yeni bina, yeni platforma və ya yeni kompüterlər deyil. Universitet 4.0- yeni düşüncə, yeni idarəetmə, yeni müəllim, yeni tələbə, yeni elm və yeni innovasiya mədəniyyətidir.
Azərbaycanın məqsədi sadəcə rəqəmsal universitetlər yaratmaq yox, bilik yaradan, texnologiya istehsal
edən və insan kapitalını gələcəyin iqtisadiyyatına hazırlayan intellektual universitetlər sistemi qurmaq olmalıdır.
Çünki Universitet 1.0-da keçmişin biliyi öyrədilir; Universitet 3.0-da gələcəyin məhsulu yaradılır; Universitet 4.0-da isə gələcəyin özü qurulur…”