Elmi araşdırmalar təsdiqləyir ki, düzgün və balanslaşdırılmış qidalanma bir sıra xəstəliklərin, o cümlədən xərçəngin yaranma riskini azaltmağa kömək edə bilər. Xərçəng xəstəliklərinin profilaktikasında düzgün qidalanmanın mühüm rol oynadığı məlumdur.
Lent.az-ın xarici mediaya istinadən xəbərinə görə, alimlər müəyyən qida məhsullarının orqanizmi onkoloji xəstəliklərin inkişafından qorumağa necə kömək edə biləcəyini izah edən bir neçə əsas mexanizm müəyyənləşdiriblər.
1. İltihabın azaldılması
Orqanizmdə uzun müddət davam edən xroniki iltihab prosesləri xərçəngin yaranma riskinin artması ilə əlaqələndirilir. Araşdırmalara görə, bəzi şişlər uzunmüddətli qıcıqlanma və iltihab müşahidə olunan toxumalarda inkişaf edə bilər. Bundan başqa, orqanizmdə həm iltihabı gücləndirən, həm də şiş hüceyrələrinin böyüməsinə şərait yaradan fermentlər istehsal olunur.
Bəzi qida məhsulları iltihabəleyhinə xüsusiyyətlərə malikdir. Məsələn, sarıkökün tərkibində olan aktiv maddə kurkumin iltihab proseslərinin zəifləməsinə kömək edə bilər. Somon, skumbriya və sardina kimi yağlı balıqlarda bol miqdarda olan omeqa-3 yağ turşuları da orqanizmdə iltihab proseslərinin azalmasına müsbət təsir göstərə bilər.
2. DNT-nin zədələnmədən qorunması
Xərçəngin inkişafının əsas səbəblərindən biri hüceyrələrin DNT-sində baş verən zədələnmələrdir. Bu dəyişikliklər mutasiyalara səbəb olaraq sağlam hüceyrələrin bədxassəli hüceyrələrə çevrilməsinə şərait yarada bilər. Belə proseslərə səbəb olan amillərdən biri oksidləşdirici stressdir.
Bu vəziyyət orqanizmdə sərbəst radikallar adlanan zərərli molekulların artması nəticəsində yaranır. Antioksidantlarla zəngin qidalar həmin molekulların təsirini zəiflətməyə və hüceyrələri zədələnmədən qorumağa kömək edə bilər. Belə məhsullara qaragilə, pekan qozu, kələm, ispanaq, həmçinin C və E vitaminləri ilə zəngin digər tərəvəzlər daxildir.
3. Xərçəng hüceyrələrinin özünü məhvetmə mexanizminin aktivləşdirilməsi
İnsan orqanizmində hüceyrələrin proqramlaşdırılmış şəkildə məhv olmasını təmin edən təbii mexanizm mövcuddur. Bu proses apoptoz adlanır. Lakin xərçəng hüceyrələri çox vaxt həmin mexanizmdən yayınır. Nəticədə onlar nəzarətsiz şəkildə böyüyərək çoxalmağa davam edirlər.
Bəzi qida maddələrinin bu prosesə təsir göstərə biləcəyi müəyyən edilib. Məsələn, kurkumin, brokoli, gül kələmi və Brüssel kələminin tərkibində olan müəyyən birləşmələr laboratoriya tədqiqatlarında apoptoz prosesini aktivləşdirmək potensialı nümayiş etdirib. Bu maddələrin xərçəng hüceyrələrinin məhv olmasına kömək edə biləcəyi ehtimal edilsə də, onların insanlarda eyni təsiri göstərməsi hələ tam sübuta yetirilməyib.
4. Metastazların qarşısının alınması
Xərçəng şişlərinin ən təhlükəli xüsusiyyətlərindən biri onların digər orqanlara yayılmaq qabiliyyətidir. Xəstəlik qaraciyərə, ağciyərlərə, beyinə və digər orqanlara yayıla bilər. Bu proses metastaz adlanır.
Alimlər bəzi qida birləşmələrinin şiş hüceyrələrinin yayılmasına təsirini araşdırırlar. Məsələn, brokoli və digər xaççiçəklilər fəsiləsinə aid tərəvəzlərdə olan sulforafan maddəsi müəyyən laboratoriya və heyvan tədqiqatlarında xərçəng hüceyrələrinin yayılmasını zəiflətmək potensialı göstərib. Bununla belə, brokoli yeməyin insanlarda metastazın qarşısını aldığına dair kifayət qədər klinik sübut yoxdur.
5. Şişlərin qidalanmasının məhdudlaşdırılması
Xərçəng şişlərinin böyüməsi üçün davamlı oksigen və qida maddələri lazımdır. Buna görə də şişlər öz ətraflarında yeni qan damarlarının yaranmasını stimullaşdıra bilirlər. Bu proses angiogenez adlanır.
Bəzi təbii maddələrin həmin prosesə mane ola biləcəyi araşdırılır. Məsələn, yaşıl çayın tərkibində olan epiqallokatexin qallat (EGCG) adlı birləşmənin laboratoriya şəraitində şişi qidalandıran qan damarlarının yaranmasını zəiflədə bildiyi müşahidə olunub. Lakin yaşıl çay içməyin insanlarda şişlərin qan təchizatını dayandırdığı və ya xərçəngi müalicə etdiyi sübuta yetirilməyib.
Xərçəng riskini azaltmaq üçün necə qidalanmaq lazımdır?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, sağlam qidalanma xərçəngin profilaktikasında mühüm rol oynaya bilər. Gündəlik qida rasionunda tərəvəzlərə, meyvələrə, tam taxıllara, paxlalılara, qoz-fındığa və sağlam yağ mənbələrinə üstünlük verilməsi tövsiyə olunur.
Antioksidantlar və iltihabəleyhinə maddələrlə zəngin məhsulların müntəzəm istifadəsi orqanizmin ümumi sağlamlığını dəstəkləyə bilər. Bununla yanaşı, emal olunmuş ət məhsullarının məhdudlaşdırılması, spirtli içkilərdən uzaq durulması və sağlam bədən çəkisinin qorunması da xərçəng riskinin azaldılması baxımından əhəmiyyətlidir. Heç bir qida məhsulu insanı xərçəngdən tam qoruya və mövcud xərçəng xəstəliyini müalicə edə bilməz. Düzgün qidalanma profilaktikanın yalnız bir hissəsidir. Fiziki aktivlik, siqaretdən uzaq durmaq, profilaktik müayinələr və vaxtında aparılan skrininqlər də mühüm əhəmiyyət daşıyır.