"Statcounter" agentliyinin hesabatına görə, bu ilin oktyabr ayında Azərbaycanın elektron cihaz bazarında (kompüter, mobil cihaz və planşetlər) mobil cihazların payı 65,87 faiz təşkil edib. Bu, 2025-ci ilin oktyabr ayı ilə müqayisədə 17,97 faiz çoxdur.
Kompüterlərin bazar payı isə oktyabrda 33,71 faiz olub. Bu, 2025-ci ilin oktyabr ayı ilə müqayisədə 35 faiz azdır.
Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyasının eksperti, Xəzər Universitetinin İnformasiya Texnologiyaları Departamentinin rəhbəri Fərid Musayev Medianews.az-a bildirib ki, sözügedən statistika Azərbaycanın rəqəmsal ekosistemində fundamental bir transformasiyanın baş verdiyini göstərir: “Bu tendensiyanı həm texnoloji, həm də sosioloji baxımdan təhlil etmək lazımdır. Mobil cihazların payının kəskin artması və kompüterlərin payının azalması bir neçə kritik amillə əlaqədardır.
Giriş bədəli və əlçatanlıq. Mobil cihazlar (xüsusilə büdcə seqmenti) kompüterlərlə müqayisədə daha əlçatandır. İnternetə daxil olmaq üçün ən sürətli və ucuz yol smartfonlardır.
Tətbiq mərkəzli ekosistem. Sosial media, bankçılıq, çat tətbiqləri (WhatsApp, Telegram) və əyləncə platformaları mobil interfeyslərdə daha optimallaşdırılıb.
Mobil internetin yayılması. 4G və 5G texnologiyalarının əhatə dairəsinin genişlənməsi sabit internetə (Wi-Fi/Ethernet) ehtiyacı azaldır.
Bu, kompüterlərdən imtina deməkdirmi? Xeyr, bu tam bir imtina deyil, daha çox "istifadə prioritetinin dəyişməsi"dir. İnsanlar gündəlik məlumat axını, əyləncə və sosial ünsiyyət üçün mobil cihazdan, lakin ağır işlər (proqramlaşdırma, dizayn, mürəkkəb sənəd işləri) üçün kompüterdən istifadə etməyə davam edirlər”.
Mobil cihazların kompüterləri əvəz etməsi rəqəmsal inkişafın göstəricisidir, yoxsa insanların internetdən istifadə imkanlarının və vərdişlərinin dəyişməsinin nəticəsidir? Yəni rəqəmsal inkişaf, yoxsa vərdişlərin dəyişməsi?
Fərid Musayevin fikrincə, bu proses hər ikisinin sintezidir: “Vərdişlərin dəyişməsi. İnsanlar artıq "internetə girmək" anlayışını kompüter arxasında oturmaq kimi deyil, cibindəki cihazla hər an əlaqədə olmaq kimi görürlər.
Rəqəmsal inkişafın göstəricisi. Mobil cihazların payının artması "Mobil birinci" (Mobile First) strategiyasının uğurudur. Dövlət xidmətlərinin (e-gov), bank sektorunun və e-ticarətin mobil tətbiqlərə keçidi rəqəmsal inkişafın birbaşa nəticəsidir”.
Kompüterdən istifadənin azalması təhsil, iş fəaliyyəti və peşə bacarıqlarına necə təsir göstərə bilər? Bu suala cavabında Fərid Musayev bildirib ki, kompüterdən istifadənin azalması ciddi risklər daşıyır: “Peşəvi asimmetriya. Proqramlaşdırma, data analitikası, mühəndislik və peşəkar qrafik dizayn kimi sahələr yüksək performanslı kompüter tələb edir. Əgər yeni nəsil yalnız mobil cihazlarla öyrəşərsə, bu, "peşəkar bacarıq boşluğu" yaradacaq.
Təhsil keyfiyyəti prinsipi və uzunmüddətli yazı işləri, tədqiqat və mürəkkəb proqram təminatları ilə işləmək mobil cihazda effektiv deyil. Bu, akademik və texniki hazırlığın aşağı düşməsinə səbəb ola bilər”.
Mobil cihazlardan istifadənin artmasının informasiya təhlükəsizliyi və şəxsi məlumatların qorunması baxımından doğura biləcəyi risklərdən danışarkən Fərid Musayev vurğulayıb ki, mobil cihazların üstünlüyü təhlükəsizlik baxımından yeni "hücum səthləri" yaradır: “Zərərli proqramlar (Malware) problemi. Mobil tətbiqlər vasitəsilə verilən icazələr (kontaktlar, yerləşmə, mikrofon) şəxsi məlumatların oğurlanması üçün əsas vasitədir.
Fiziki təhlükəsizlik. Smartfonların tez-tez itirilməsi və ya oğurlanması bütün rəqəmsal kimliyin (bank hesabları, e-poçtlar) ələ keçirilmə riskini artırır.
Sosial mühəndislik və mobil bildirişlər (push notifications) vasitəsilə istifadəçiləri saxta saytlara yönləndirmək daha asandır və daha çox insan bu tələlərə düşür.
Kompüter bazarının zəifləməsi Azərbaycanda kompüter satışına, texnologiya bazarına və İT sektoruna necə təsir göstərə bilər? Fərid Musayev sualı belə cavablandırıb: “Satış və bazar srqmentinə nəzər salaq. Kompüter bazarındakı zəifləmə yerli texnoloji mağazaların və distribütorların assortimentini dəyişməyə məcbur edəcək (daha çox mobil aksessuar və cihaz).
İT sektorunun istiqaməti prinsipi, proqram təminatı istehsalı sahəsində fokus "Desktop" proqramlardan "Mobile App" (iOS/Android) və "Cloud-based" (bulud əsaslı) həllərə sürətlə keçəcək.
Mobil trafikin artımı mobil operatorlardan daha güclü şəbəkə infrastrukturu və daha çox data mərkəzi tələb edəcək”.
Bəs süni intellekt alətlərinin yayılması kompüter və mobil cihazlardan istifadə nisbətinə gələcəkdə necə təsir edəcək? Fərid Musayevin sözlərinə görə, süni intellekt bu nisbəti iki istiqamətdə dəyişə bilər: “Mobil cihazların güclənməsinə baxsaq, AI alətləri (məsələn, səslə idarə olunan assistentlər) mobil cihazları daha "ağıllı" edərək onların kompüterlərin yerini tutma ehtimalını artıracaq. Mürəkkəb tapşırıqlar artıq bulud üzərindən AI tərəfindən icra olunacaq və nəticəsi mobil ekranda görünəcək.
Kompüterlərin yenidən yüksəlməsi, AI modellərinin yerli (on-device) işləməsi üçün yüksək hesablama gücü tələb olunur. Bu, yeni nəsil "AI-PC"lərin (süni intellekt üçün optimallaşdırılmış kompüterlər) yaradılmasına və kompüterlərin peşəkar bazarda yenidən strateji əhəmiyyət qazanmasına səbəb olacaq”.
Sonda Fərid Musayev vurğulayıb ki, Azərbaycan bazarı sürətlə "mobil yönümlü" bir bazara çevrilir: “Lakin bu, kompüterlərin tamamilə lüzumsuz olması deyil, onların "çevik istifadə"dən "peşəkar istehsalat" alətinə çevrilməsi prosesidir”.