Hipotireoz qalxanabənzər vəzinin kifayət qədər hormon istehsal etməməsi nəticəsində yaranan və orqanizmin bir çox funksiyasına təsir göstərən endokrinoloji xəstəlikdir. Xalq arasında “tənbəl zob” kimi tanınan bu vəziyyət zamanı maddələr mübadiləsi yavaşlaya, insan özünü daim yorğun hiss edə, çəki artımı, halsızlıq, soyuğa qarşı həssaslıq və digər əlamətlərlə qarşılaşa bilər. Lakin bu simptomlar təkcə hipotireoz üçün xarakterik deyil və müxtəlif sağlamlıq problemləri zamanı da meydana çıxa bilər. Buna görə də xəstəliyin müəyyənləşdirilməsi üçün müayinələr aparılması və hormon göstəricilərinin qiymətləndirilməsi vacibdir.
Endokrinoloq Ayşən Eldar Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, hipotireoz diaqnozu qoyulan zaman ilk növbədə xəstəliyin yaranma səbəbi araşdırılmalıdır. Onun sözlərinə görə, qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin zəifləməsi müxtəlif amillərlə əlaqəli ola bilər və müalicənin düzgün qurulması üçün bu səbəblərin müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Həkim qeyd edib ki, hipotireozun ən geniş yayılmış səbəblərindən biri Haşimoto tireoiditidir. Bu, immun sisteminin qalxanabənzər vəzinin toxumalarına qarşı reaksiya göstərməsi nəticəsində yaranan autoimmun xəstəlikdir. Belə vəziyyətdə vəzinin fəaliyyəti tədricən zəifləyə və nəticədə orqanizmdə qalxanabənzər vəzi hormonlarının çatışmazlığı meydana çıxa bilər.
Bununla yanaşı, hipotireozun yaranmasına yod çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzi üzərində aparılan cərrahi əməliyyatlar və bəzi dərman preparatları da səbəb ola bilər. Xüsusilə qalxanabənzər vəzinin bir hissəsi və ya tamamilə çıxarıldıqdan sonra hormon istehsalı azala bilər. Bəzi dərman vasitələri də vəzinin fəaliyyətinə təsir göstərərək hormon səviyyəsinin aşağı düşməsinə gətirib çıxara bilər. Buna görə də xəstənin qəbul etdiyi preparatlar və keçirdiyi əməliyyatlar həkim tərəfindən ətraflı öyrənilməlidir.
Ayşən Eldarın sözlərinə görə, hipotireozun diaqnostikasında əsas laborator müayinələrdən biri qanda TSH və sərbəst T4 hormonlarının səviyyəsinin yoxlanılmasıdır. TSH qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətini tənzimləyən hipofiz hormonudur. Sərbəst T4 isə qalxanabənzər vəzinin istehsal etdiyi əsas hormonlardan biridir. Bu göstəricilərin birlikdə qiymətləndirilməsi vəzinin funksional vəziyyəti barədə mühüm məlumat verir.
Həkim bildirib ki, müayinələrin nəticələrindən və xəstənin klinik vəziyyətindən asılı olaraq əlavə analizlər də tələb oluna bilər. Xüsusilə Haşimoto tireoiditindən şübhələnildikdə anti-TPO və anti-TG anticisimlərinin səviyyəsi yoxlanıla bilər. Bu analizlər autoimmun prosesin mövcudluğunu qiymətləndirməyə kömək edir. Bununla belə, anticisimlərin yüksək olması hər zaman hormon çatışmazlığının mövcudluğu demək deyil. Nəticələr digər laborator göstəricilər və xəstənin ümumi vəziyyəti ilə birlikdə dəyərləndirilməlidir.
Qalxanabənzər vəzinin quruluşunu, ölçüsünü və toxumasındakı dəyişiklikləri qiymətləndirmək üçün ultrasəs müayinəsindən də istifadə olunur. USM vasitəsilə vəzidə düyünlərin, struktur dəyişikliklərinin və digər anatomik xüsusiyyətlərin olub-olmaması araşdırıla bilər. Lakin ultrasəs müayinəsi vəzinin hormonal fəaliyyətini birbaşa müəyyən etmir. Bu səbəbdən diaqnoz qoyularkən USM nəticələri qan analizlərini əvəz etmir, onları tamamlayır.
Endokrinoloq vurğulayıb ki, hipotireoz zamanı hormon çatışmazlığı təsdiqləndikdə əsas müalicə üsullarından biri levotiroksin preparatının təyin edilməsidir. Levotiroksin qalxanabənzər vəzinin istehsal etdiyi T4 hormonunun sintetik formasıdır. Orqanizmdə hormon çatışmazlığını kompensasiya etmək və hormon səviyyəsini normal həddə saxlamaq məqsədilə istifadə olunur.
Mütəxəssisin sözlərinə görə, levotiroksinin dozası bütün pasiyentlər üçün eyni ola bilməz. Doza xəstənin yaşına, bədən çəkisinə, hormon analizlərinin nəticələrinə, yanaşı xəstəliklərinə və digər fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun müəyyənləşdirilir. Xüsusilə yaşlı insanlarda və ürək-damar xəstəlikləri olan pasiyentlərdə müalicəyə yanaşma daha diqqətlə seçilməlidir. Buna görə də preparatın dozasının yalnız endokrinoloq tərəfindən təyin edilməsi vacibdir.
Ayşən Eldar qeyd edib ki, müalicə başladıqdan sonra proses başa çatmış hesab edilmir. Pasiyentin hormon göstəriciləri müəyyən müddətdən sonra təkrar yoxlanılmalı, dərmanın orqanizmə təsiri qiymətləndirilməli və ehtiyac yarandıqda doza həkim tərəfindən dəyişdirilməlidir. Levotiroksinin dozasının düzgün seçilməsi üçün müntəzəm laborator nəzarət mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dərmanı qəbul edən şəxslər özlərini yaxşı hiss etdiklərinə görə müalicəni dayandırmamalı və ya dozanı özbaşına azaltmamalıdırlar.
Həkim diqqətə çatdırıb ki, hipotireozun idarə olunmasında əsas məsələ yalnız dərman qəbul etməkdən ibarət deyil. Xəstəliyin yaranma səbəbinin müəyyənləşdirilməsi, hormon səviyyəsinin mütəmadi nəzarətdə saxlanılması və pasiyentin yanaşı xəstəliklərinin nəzərə alınması müalicənin vacib hissələridir. Bəzi hallarda hipotireoz başqa sağlamlıq problemləri ilə birlikdə müşahidə oluna bilər və bu amillər müalicə planının seçilməsinə təsir göstərir.
Mütəxəssis vətəndaşlara yorğunluq, halsızlıq, səbəbsiz çəki artımı, soyuğa qarşı həssaslıq və digər şikayətlər yarandıqda bunu dərhal hipotireozla əlaqələndirməməyi tövsiyə edib. Çünki sadalanan əlamətlər müxtəlif xəstəliklər zamanı da ortaya çıxa bilər. Dəqiq diaqnoz yalnız müvafiq müayinələrdən sonra qoyula bilər.
Endokrinoloq xüsusilə özbaşına hormon preparatları qəbul etməyin təhlükəli ola biləcəyini vurğulayıb. Hormon dərmanlarının ehtiyac olmadan və ya düzgün seçilməmiş dozada istifadəsi orqanizmdə hormonal tarazlığı poza, ürək döyüntülərinin sürətlənməsi və digər arzuolunmaz təsirlərə səbəb ola bilər. Buna görə də hipotireozdan şübhələnən vətəndaşların ilk addımı dərman qəbul etmək deyil, endokrinoloqa müraciət edərək müayinədən keçmək olmalıdır.
Beləliklə, hipotireoz vaxtında müəyyənləşdirildikdə və düzgün müalicə olunduqda nəzarətdə saxlanıla bilən xəstəlikdir. Bunun üçün xəstəliyin səbəbi dəqiqləşdirilməli, müalicə fərdi qaydada seçilməli və hormon göstəriciləri mütəmadi izlənilməlidir.