Bakı, 2 noyabr, AZƏRTAC Fransadakı kütləvi etirazlara Avropada artan sosial və siyasi gərginliyin daha geniş kontekstində baxılmalıdır. Bu kontekstdə Fransa Avropanın bir çox ölkəsində tədricən yaranan ziddiyyətlərin bir növ indikatoru qismində xidmət edir. Əsas problem ictimai gözləntilər ilə siyasi elitaların onlara reaksiya vermək qabiliyyəti arasındakı boşluğun artmasındadır. Uzun illərdir ki, Avropa hökumətləri sosial rifaha, həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılmasına və vətəndaşların maraqlarının qorunmasına sadiq olduqlarını bəyan edir. Lakin əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsi getdikcə artan yaşayış xərcləri, alıcılıq qabiliyyətinin azalması, mənzil problemləri və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik ilə qarşılaşır. Xüsusilə, vətəndaşlara daha bir sıra proqramlar, siyasi vədlər təklif edildikdə və onların gündəlik həyatlarında heç bir nəzərəçarpacaq dəyişiklik görmədikdə, vəziyyət daha da ağrılı olur. Bu sözləri qırğız politoloqu Mars Sariyev AZƏRTAC-a açıqlamasında Fransada etirazlar fonunda baş verən kütləvi iğtişaşları şərh edərkən deyib.Politoloq qeyd edib ki, hazırkı etirazların mühüm bir fərqi var: “Onlar təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsi, məktəblərin müəllimlərlə təmin edilməsi və həddindən artıq dolu sinif otaqları, köhnəlmiş infrastruktur probleminin həlli tələbləri ilə etirazlara başladılar, lakin tədricən ictimai narazılığın daha geniş ifadəsinə çevrildilər. Yaşayış xərcləri, dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti və siyasi liderliyə etimadla bağlı məsələlər sosial tələblərə əlavə olunub”.Politoloq, həmçinin bildirib ki, problem yalnız Fransa ilə məhdudlaşmır; Avropada eyni vaxtda bir-biri ilə əlaqəli bir neçə böhran baş verir.“Birincisi, enerji və iqtisadi zəiflik amilləri var. Enerji şoklarının, artan istehsal və kommunal xərclərin və inflyasiya təzyiqlərinin nəticələri orta təbəqəyə və sosial cəhətdən həssas qruplara daha çox təsir göstərir.İkincisi, miqrasiya məsələsi var. Bu, təkcə humanitar yanaşma deyil, həm də inteqrasiya, məşğulluq, təhsil və ictimai təhlükəsizlik sahələrində effektiv dövlət siyasəti tələb edir. Hakimiyyət orqanları bu məsələlərə balanslı həll yolu təmin edə bilmədikdə, sosial qütbləşmə güclənir və miqrasiya siyasi qarşıdurma mövzusuna çevrilir.Üçüncüsü, institusional etimad məsələsi gündəmə gəlib. Avropa cəmiyyətləri yüksək sosial müdafiə standartlarına və dövlət xidmətlərinin keyfiyyətinə öyrəşib. Buna görə də bu sahələrdə hər hansı pisləşmə xüsusilə ağrılı şəkildə qəbul edilir. İnsanlar yalnız siyasi bəyannamələr deyil, konkret nəticələr görmək istəyirlər.Dördüncü, miqrasiya prosesləri demoqrafik və mədəni dəyişikliklərlə daha da mürəkkəbləşir və dövlət qurumlarına əlavə yük yaradır. Miqrasiyanın özünün yeganə problem olmadığını anlamaq vacibdir; o, həm də işçi qüvvəsi çatışmazlığını aradan qaldırır və demoqrafik problemlərin həllinə kömək edir. Məsələ dövlətlərin sosial harmoniyanı təmin edən ardıcıl inteqrasiya siyasəti yürütmək qabiliyyətindədir”, - deyə agentliyin həmsöhbəti qeyd edib.Ekspert daha dərin geosiyasi aspekti də vurğulayıb: “Avropa hazırda qlobal iqtisadiyyatda və beynəlxalq münasibətlərdəki rolunda transformasiya dövrünü yaşayır. Enerji asılılığı, beynəlxalq münaqişələrin nəticələri, aparıcı iqtisadi mərkəzlər arasında rəqabət və təhlükəsizlik xərclərinin artırılması zərurəti hökumətlərin daxili sosial məsələləri eyni vaxtda həll etmək imkanlarını məhdudlaşdırır. “Eurostat”ın məlumatına görə, əhəmiyyətli olan odur ki, avrozonada inflyasiya 2026-cı ilin sentyabr ayında 3,8 faizə çatıb, enerji qiymətləri isə il ərzində 18,9 faiz artıb. Bu, xarici iqtisadi şokların Avropa vətəndaşlarının gündəlik həyatına necə təsir edə biləcəyini açıq şəkildə nümayiş etdirir”.Politoloqun fikrincə, bu gün Avropanın üzləşdiyi əsas çətinlik etirazların özündə deyil, cəmiyyətlə siyasi institutlar arasında ziddiyyətlərin artması amilindədir. “Etirazlar demokratik dövlətdə ictimai narazılığı ifadə etmək üçün təbii mexanizmdir. Lakin onlar geniş yayıldıqda və uzandıqda, bu, sosial-iqtisadi prioritetlərin ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsinin zəruriliyini göstərir. Eyni zamanda, dinc vətəndaş narazılığı qırğınlar və zorakılıqla qarışdırılmamalıdır. Dövlət ictimai asayişi təmin etməyə borcludur, lakin təkcə güclü tədbirlər sosial narazılığın səbəblərini aradan qaldırmır.Mən Avropa modelinin labüd fiaskosundan və ya qitədə sabitliyin qaçılmaz şəkildə dağılmasından danışmazdım. Avropa əhəmiyyətli iqtisadi, institusional və intellektual resurslarını qoruyub saxlayır. Lakin sosial harmoniyanın qorunması üçün əvvəlki mexanizmlər yeni şərtlərə uyğunlaşma tələb edir”, - deyə Mars Sariyev hesab edir.Qırğız politoloq əsas nəticə olaraq qeyd edib ki, dövlətin sabitliyi küçələrdəki polislərin sayı və ya siyasi vədlərin miqyası ilə deyil, qurumların ictimai tələblərə dərhal cavab vermək qabiliyyəti ilə müəyyən edilir. Siyasi sistem bu qabiliyyəti itirərsə, sosial narazılıq tədricən etimad böhranına, etimad böhranı isə siyasi sabitliyə təhdidə çevrilir.
