ABŞ-də fəaliyyət göstərən bir şirkətin açıqlaması qızıl bazarında gələcəkdə ciddi dəyişikliklərin baş verə biləcəyi ilə bağlı müzakirələrə səbəb olub. Şirkət laboratoriya şəraitində civəni qızıla çevirdiyini və bu sahədə Avropa Nüvə Tədqiqatları Mərkəzinin (CERN) rekordunu 10 dəfə üstələdiyini iddia edir.
Euronews-a istinadən, San-Fransiskoda yerləşən Marathon Fusion şirkətinin bu açıqlaması laboratoriyada yetişdirilən almazların təbii almaz bazarına təsirini xatırladıb. İndi əsas sual budur: laboratoriyada qızıl istehsalı mümkün və iqtisadi cəhətdən sərfəli olarsa, bu, gələcəkdə qiymətli metalın bazar qiymətinə təsir göstərə bilərmi?
Lakin şirkətin iddiası hələ müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib. İstehsal olunan qızılın miqdarı və maya dəyəri barədə də konkret məlumat açıqlanmayıb.
Şirkət qızılı necə əldə etdiyini iddia edir?
2023-cü ildə Kayl Şiller və SpaceX-in keçmiş mühəndisi Adam Rutkovski tərəfindən yaradılan Marathon Fusion gələcəyin termonüvə sintezi elektrik stansiyaları üçün yanacaq sistemləri hazırlayır. Bu texnologiya Günəşdə baş verən proseslərə bənzər şəkildə atom nüvələrinin birləşdirilməsi yolu ilə enerji əldə etməyi hədəfləyir.
Şirkət oktyabrın 21-də yaydığı açıqlamada əvvəlki ay civəni sabit qızıla çevirdiyini bildirib.
Marathon Fusion-un izahına görə, termonüvə reaksiyaları zamanı yaranan neytronlar civəyə yönəldilir. Nəticədə metalın qeyri-sabit izotopu əmələ gəlir və həmin izotop radioaktiv parçalanma prosesi nəticəsində qızıla çevrilir.
Şirkət öz saytında ABŞ Energetika Nazirliyini tərəfdaşları sırasında göstərir. Bundan başqa, yüksək riskli enerji texnologiyalarını dəstəkləyən ARPA-E qurumu 2023-cü ildə şirkəti mükafatlandırıb.
Marathon Fusion-un dəstəkçiləri arasında Bill Qeytsin yaratdığı Breakthrough Energy iqlim texnologiyaları şəbəkəsi və De Beers almaz şirkətinin sahibi olan Anglo American da yer alır.
CERN-in rekordunu necə geridə qoyduqlarını deyirlər?
CERN 2025-ci ildə açıqlamışdı ki, dünyanın ən güclü hissəcik sürətləndiricisi olan Böyük Adron Kollayderində 2015–2018-ci illər ərzində təxminən 29 pikogram, yəni qramın 29 trilyonda biri qədər qızıl nüvəsi yaranıb.
Bu miqdar təxminən 86 milyard qızıl nüvəsinə bərabər olub. Lakin həmin nüvələr sürətləndiricinin avadanlıqları ilə toqquşaraq məhv olmamışdan əvvəl son dərəcə qısa müddət mövcud qala bilib.
Marathon Fusion isə öz texnologiyası ilə bu nəticəni 10 dəfə üstələdiyini iddia edir. Bununla belə, şirkətin açıqladığı nəticənin müstəqil yoxlamadan keçməməsi və istehsalın miqdarına dair ətraflı məlumatın olmaması iddianın qiymətləndirilməsini çətinləşdirir.
Şirkət, həmçinin yanacaqda istifadə edilən izotopları ayırmaq üçün nəzərdə tutulan plazma sentrifuqası texnologiyası ilə sovet dövründən qalma 40 illik rekordu yenilədiyini irəli sürür.
Marathon Fusion hazırda San-Fransiskoda ölçülərinə nisbətən rekord həcmdə enerji istehsal etməyi hədəfləyən reaktor üzərində işlədiyini bildirir. Burada əsas göstərici güc sıxlığıdır: yəni reaktorun ölçüsünə nisbətən nə qədər enerji istehsal edə bilməsi.
Laboratoriya almazları təbii almaz bazarını necə dəyişdi?
Qızıl istehsalı ilə bağlı iddianın diqqət çəkməsinin səbəblərindən biri laboratoriyada yaradılan almazların bazara təsiridir.
Laboratoriyada yetişdirilən almazlar kimyəvi tərkib və əsas fiziki xüsusiyyətlər baxımından təbii almazlarla eynidir. Mütəxəssislər onları xüsusi üsullarla fərqləndirə bilsələr də, laboratoriya almazlarının sənaye miqyasında istehsalı qiymətlərin ciddi şəkildə aşağı düşməsinə səbəb olub.
Almaz bazarı üzrə analitik Pol Zimniskinin ötən il açıqladığı məlumatlara görə, laboratoriyada yetişdirilən almazların topdansatış qiymətləri 2015-ci illə müqayisədə 90–95 faiz azalıb. Bu rəqabət təbii almazların qiymətlərinə də təzyiq göstərib.
De Beers şirkəti 2018-ci ildə karatı 800 dollardan təklif edilən Lightbox adlı laboratoriya almazı markasını bazara çıxarmışdı. Lakin şirkət təbii almaz biznesinə diqqəti artırmaq məqsədilə 2025-ci ildə həmin markanı bağladı.
Almaz sənayesində maliyyə çətinlikləri
De Beers-in sahibi Anglo American şirkəti 2025-ci ildə əsas fəaliyyət istiqaməti üzrə 511 milyon dollar zərər açıqlayıb.
Bloomberg-in mövzuya yaxın mənbələrə istinadən yaydığı məlumata görə, Anglo American De Beers-dəki 85 faizlik payını təxminən 1 milyard dollara satmaq üçün şirkətin keçmiş rəhbəri Qaret Penniyə bağlı qrupla danışıqlar aparıb.
Məlumatda İsveçrənin Richemont lüks istehlak malları qrupunun və ABŞ-nin Signet zərgərlik şirkətinin də həmin qrupa qoşulmaq üçün danışıqlarda iştirak etdiyi bildirilir.
Qızıl bazarında da eyni ssenari mümkündürmü?
Laboratoriyada almaz istehsalının genişlənməsi göstərib ki, yeni texnologiya qiymətli daşların bazarına ciddi təsir edə bilər. Ancaq qızıl məsələsində vəziyyət daha mürəkkəbdir.
Qızılın laboratoriyada əldə edilməsi ilə onun böyük həcmdə, təhlükəsiz və iqtisadi cəhətdən sərfəli şəkildə istehsalı eyni şey deyil. Bunun üçün texnologiyanın müstəqil təsdiqi, real istehsal həcminin müəyyənləşdirilməsi və xərclərin hesablanması vacibdir.
Marathon Fusion-un açıqlaması hələlik qızılın ucuzlaşacağına dair sübut deyil. Lakin iddia təsdiqlənər və texnologiya kommersiya baxımından səmərəli olarsa, gələcəkdə qiymətli metalların istehsalı ilə bağlı yeni müzakirələrə yol aça bilər.
\\ Aydan Bünyatova, Editor.az