“Heç bir demokratik dövlət qüsursuz deyil. Amma dövlətin qüsurlarının mövcudluğu həmin dövlətin bütün siyasi sisteminin avtoritar rejimlərdən daha ədalətsiz olduğunu sübut etmir...
“Bir ölkənin siyasi sistemini qiymətləndirərkən təkcə küçədə baş verənlərə deyil, məhkəmələrin müstəqilliyinə, seçkilərin azadlığına, medianın vəziyyətinə, korrupsiyaya, sosial təminata və vətəndaşın hakimiyyət qarşısında nə qədər hüquqa malik olduğuna da baxmaq lazımdır...”
“Problemlərin açıq müzakirəsinə və siyasi rəqabətə imkan verilmədikdə narazılıq aradan qalxmır, sadəcə görünməz olur. Belə narazılığın hansı anda, hansı formada üzə çıxacağını isə heç kim dəqiq proqnozlaşdıra bilməz...”
“Daha yaxşı dövlət qurmaq üçün mütləq bütün vətəndaşları susdurmaq lazım deyil. Əksinə, vətəndaşın narazılığını eşitmək, qanuni etiraz imkanlarını qorumaq və sosial problemləri vaxtında həll etmək uzunmüddətli sabitliyin əsas şərtlərindəndir...”
“Eyni zamanda, insanlar yalnız öz hüquqlarını tələb etməməli, başqalarının hüquqlarına da hörmət etməlidirlər. Etiraz azadlığı zorakılığa haqq qazandırmamalıdır...”
“Danimarka və Finlandiyanın təcrübəsindən çıxarılası nəticə budur: güclü dövlət hər şeyi özü idarə edən dövlət deyil, qanunların işləməsini təmin edən, korrupsiyanı məhdudlaşdıran və vətəndaşına etibar edən dövlətdir...”
“Dini şüarlar səsləndirən, amma korrupsiyaya göz yuman, ədalətsizliyi himayə edən, insanları hüquqlarından məhrum edən hakimiyyət də İslamın ədalət idealını həyata keçirmiş sayılmaz...”
“Eyni zamanda, dünyəvi dövlətin bütün dini dəyərləri rədd etməsi də zəruri deyil. Əsas şərt budur ki, dövlətin qanunları bütün vətəndaşlara bərabər tətbiq edilsin, heç kim dini inancına və ya inancsızlığına görə ayrı-seçkiliyə məruz qalmasın...”
“Dövlətin böyüklüyü xalqın ondan nə qədər qorxması ilə deyil, dövlətin öz xalqına nə qədər güvən verməsi ilə ölçülür...”
-GERÇƏKLƏRLƏ ÜZ-ÜZƏ...-
...Bu günlər Rusiya tipli rejimlərin başçıları Avropadakı kütləvi iğtişaşlara görə sevinir və öz xalqlarına təlqin edirlər ki, görürsüz, baxın, bizim ölkəmizdə sabitlikdir — belə iğtişaşlar baş vermir, dükanlar, banklar və s. dağıdılmır, maşınlar yandırılmır, xalq hər şeydən razı oturub evində, küçələrə çıxmır...
Elə bil, Rusiyanın, Çinin, Şimali Koreyanın, Türkmənistanın, Belarusun və digər avtoritar dövlətlərin başçıları bir-birinə göz vurub deyirlər: “Baxın, Avropanın demokratiyası budur! Özləri öz küçələrini dağıdırlar, bizdə isə sakitlikdir!..”
Bəs doğrudanmı belədir? Doğrudanmı dükanların, bankların şüşələrinin salamat qalması dövlətin gücünün, vətəndaşların küçələrə çıxmaması isə xalqın xoşbəxtliyinin ən mühüm göstəricisidir?
Gəlin, məsələyə bir qədər dərindən baxaq. Çünki siyasi təbliğatın ən köhnə üsullarından biri həqiqətin yalnız bir hissəsini göstərib, qalan hissəsini qaranlıqda saxlamaqdır...
Avropada nə baş verir və niyə?..
Fransa və İtaliyada, eləcə də digər Avropa ölkələrində müşahidə olunan etirazların arxasında sosial-iqtisadi narazılıqlar, bahalaşma, enerji qiymətləri, yaşayış xərcləri, ictimai xidmətlərin vəziyyəti və hökumətlərin siyasətinə etimadın azalması kimi amillər dayanır.
“Reuters”-in 20 oktyabr 2026-cı il tarixli materialında Avropada yanacağın bahalaşması və yaşayış xərclərinin artmasının etirazları gücləndirdiyi bildirilir. Fransada dinc nümayişlərin bir hissəsinin zorakılıq, yanğınlar və talanlarla müşayiət olunduğu qeyd edilir. “Associated Press” də etirazların ilkin səbəbləri arasında yüksək yaşayış xərclərini və təhsil sahəsindəki problemləri göstərir.
Deməli, burada iki ayrı məsələ var: insanların narazılığının səbəbləri və həmin narazılığın hansı formada ifadə olunması.
Vətəndaşın bahalaşmadan, işsizlikdən, hökumətin qərarlarından narazı qalması onun hüququdur. Mağazanı talamaq, avtomobili yandırmaq, başqa bir insanın əmlakını dağıtmaq isə həmin hüququn tərkib hissəsi deyil. Dinc etirazla cinayət əməlini bir-birinə qarışdırmaq olmaz...
Bəs talan edənlərin hamısı həmin etirazların təşkilatçılarıdırmı? Əlbəttə, bunu sübut olmadan demək olmaz. Ayrı-ayrı fürsətcil cinayətkarlar, radikal qruplar və siyasi motivli şəxslər kütləvi narazılıqdan öz məqsədləri üçün yararlana bilərlər. Bir neçə yüz nəfərin törətdiyi vandallığa görə küçələrə çıxan yüz minlərlə insanı cinayətkar elan etmək nə qədər yanlışdırsa, etiraz adı altında törədilən cinayətləri görməzdən gəlmək də bir o qədər yanlışdır...
Fransa hakimiyyətinin səhvləri, sosial problemlərin vaxtında həll olunmaması, polis davranışı və siyasi qüvvələr arasında dərinləşən qarşıdurma da araşdırılmalıdır. Heç bir demokratik dövlət qüsursuz deyil. Amma dövlətin qüsurlarının mövcudluğu həmin dövlətin bütün siyasi sisteminin avtoritar rejimlərdən daha ədalətsiz olduğunu sübut etmir... Əksinə, bir ölkənin siyasi sistemini qiymətləndirərkən təkcə küçədə baş verənlərə deyil, məhkəmələrin müstəqilliyinə, seçkilərin azadlığına, medianın vəziyyətinə, korrupsiyaya, sosial təminata və vətəndaşın hakimiyyət qarşısında nə qədər hüquqa malik olduğuna da baxmaq lazımdır...
Küçələrdə sakitlik varsa, deməli, xalq xoşbəxtdir?..
İndi gələk əsas suala: Rusiya tipli avtoritar, totalitar və diktatura rejimli ölkələrdəki sabitlik ədalətə, xalqın rifahına əsaslanırmı? Xalqlar gerçəkdənmi belə həyatdan razıdır?..
Əgər bir ölkədə insanlar hökumətin siyasətini tənqid edə, müstəqil media vasitəsilə problemləri ictimailəşdirə, azad seçkilərlə hakimiyyəti dəyişə, məhkəmədə hüquqlarını müdafiə edə bilirlərsə, həmin ölkədə ictimai narazılığın görünməsi dövlətin zəifliyinin deyil, cəmiyyətin müəyyən siyasi imkanlara malik olmasının göstəricisi də ola bilər.
Bəs vətəndaşın etiraz etməkdən qorxduğu, müstəqil təşkilatların fəaliyyətinin məhdudlaşdırıldığı, tənqidi fikrin cəzalandırıla bildiyi bir ölkədə küçələrin boş qalması nə deməkdir?..
Bu, razılıq da ola bilər, qorxu da. İnsanlar problemlərdən məmnun olduqları üçün deyil, etiraz etməyin nəticələrindən çəkindikləri üçün də susa bilərlər. Bəzən isə onlar sadəcə ölkəni tərk edir, siyasətdən uzaqlaşır və ya heç nəyin dəyişəcəyinə inanmırlar. Odur ki, susqunluqla razılığı, qorxu ilə sabitliyi, itaətlə vətəndaş həmrəyliyini eyniləşdirmək olmaz...
“Freedom House”-un 2026-cı ildə açıqladığı hesabatda Rusiyanın siyasi hüquqlar və vətəndaş azadlıqları üzrə 100 mümkün baldan 12, Çinin 9, Türkmənistanın isə 1 bal aldığı göstərilir. Şimali Koreya da ən sərt avtoritar sistemlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu rəqəmlər həmin ölkələrdə bütün insanların narazı olduğunu sübut etmir, lakin vətəndaşın siyasi iradəsini sərbəst ifadə etmək imkanlarının nə dərəcədə məhdud olduğunu göstərir.
Belə bir şəraitdə küçədə iğtişaşın az olması həmin dövlətlərin Fransa və ya İtaliyadan daha ədalətli olması demək deyil. Dövlətin qüdrəti təkcə asayişi zor gücünə qorumaq qabiliyyəti ilə deyil, vətəndaşın hüquqlarını qorumaq bacarığı ilə də ölçülür.
Avropadakı iğtişaşlar dövlətçiliklərə təhlükədirmi?..
Bəli, kütləvi zorakılıq, talan, ictimai binaların yandırılması, polislə qarşıdurmalar və iqtisadi fəaliyyətin pozulması dövlət üçün ciddi sınaqdır. Belə hadisələr insan tələfatına, böyük maddi ziyana və cəmiyyət daxilində qütbləşməyə səbəb ola bilər. Ancaq dövlətçiliyin təhlükəyə düşməsi ilə hakimiyyətin siyasi nüfuzunun azalması eyni şey deyil...
Demokratik sistemin əsas üstünlüklərindən biri odur ki, böhran zamanı hökumətin siyasəti açıq müzakirəyə çıxarıla, parlamentdə sorğulana, məhkəmədə yoxlanıla, seçkilərdə cəzalandırıla bilər. Bu mexanizmlərin işləməsi həmişə sürətli və ağrısız olmur. Bəzən hakimiyyət səhvlərini etiraf etməkdə gecikir, siyasi qüvvələr məsuliyyətsiz davranır, cəmiyyətin müxtəlif qrupları bir-birini dinləmək istəmir. Lakin sistemin öz səhvlərini düzəltmək imkanının olması onun mühüm üstünlüyüdür...
Rusiya tipli rejimlərdə isə hakimiyyətin uzun müddət dəyişməməsi zahirən sabitlik yarada bilər. Ancaq problemlərin açıq müzakirəsinə və siyasi rəqabətə imkan verilmədikdə narazılıq aradan qalxmır, sadəcə görünməz olur. Belə narazılığın hansı anda, hansı formada üzə çıxacağını isə heç kim dəqiq proqnozlaşdıra bilməz...
Başqa sözlə, demokratik ölkədə böhranın görünməsi, avtoritar ölkədə isə onun görünməməsi avtomatik olaraq birincinin zəif, ikincinin güclü olması demək deyil...
Bəs Avropadakı dağıdıcı iğtişaşların bu dərəcədə kütləviləşməsinin Rusiyanın, Çinin və digər dövlətlərin əli ola bilərmi?..
Bu sual da əsassız deyil. Müasir dünyada dövlətlər təkcə hərbi və iqtisadi vasitələrlə deyil, informasiya əməliyyatları, kiber-hücumlar, dezinformasiya və siyasi təsir kampaniyaları ilə də rəqabət aparırlar. Rusiya ilə bağlı Qərb ölkələrinin təhlükəsizlik qurumları və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən xarici informasiya manipulyasiyası, seçkilərə müdaxilə cəhdləri və kiber-əməliyyatlar barədə çoxsaylı araşdırmalar aparılıb. Avropa İttifaqı da Rusiyanın informasiya manipulyasiyası və müdaxilə fəaliyyətlərini ayrıca təhlükəsizlik problemi kimi qiymətləndirir.
Belə əməliyyatların mümkün məqsədlərindən biri demokratik cəmiyyətlərdə hökumətə inamı azaltmaq, siyasi qütbləşməni gücləndirmək və Qərb dövlətlərini öz daxilindəki problemlərlə məşğul etmək ola bilər.
Amma burada mühüm bir fərq var: informasiya manipulyasiyasının mövcudluğuna dair sənədləşdirilmiş faktlar konkret bir iğtişaşın Moskva, Pekin və ya başqa bir xarici paytaxt tərəfindən təşkil edildiyini sübut etmir. Bunun üçün maliyyə əlaqələri, əməliyyat koordinasiyası, texniki izlər və digər yoxlanıla bilən dəlillər tələb olunur.
Eyni qayda Çin və digər dövlətlərə də aiddir. Onların hər hansı etiraz hərəkatını maliyyələşdirdiyini və ya iğtişaşları təşkil etdiyini iddia etmək üçün konkret faktlar göstərilməlidir. Xarici müdaxilə ehtimalını araşdırmaq vacibdir, amma sübutsuz ittihamları həqiqət kimi təqdim etmək olmaz...
Üstəlik, xarici qüvvələrin dezinformasiya yaymağa çalışması real sosial narazılığın olmadığını göstərmir. Bir ölkədə bahalıq, bərabərsizlik və hakimiyyətin səhvləri varsa, kənar qüvvələr həmin problemlərdən istifadə edə bilər. Ən yaxşı müdafiə isə problemləri gizlətmək deyil, onları həll etməkdir...
Hansı ölkələr daha ədalətli və rifahlıdır?..
Əgər məqsədimiz sadəcə küçələrdə sükut yaratmaq deyil, insanlara təhlükəsiz, ləyaqətli və firavan həyat təmin etməkdirsə, beynəlxalq müqayisələrə nəzər salmaq lazımdır.
“World Justice Project”-in 2025-ci il Hüququn Aliliyi İndeksində Danimarka 143 ölkə və ərazi arasında birinci, Norveç ikinci, Finlandiya üçüncü, İsveç isə dördüncü yerdə qərarlaşıb. Bu indeks hakimiyyətin qanunla məhdudlaşdırılması, korrupsiyanın qarşısının alınması, fundamental hüquqlar, açıq idarəçilik və ədalət mühakiməsi kimi meyarları nəzərə alır. Fəqət həmin ölkələr də problemlərdən xali deyil. Onlarda da bahalıq, siyasi mübahisələr, sosial narazılıqlar və hökumət qərarlarına qarşı etirazlar baş verir. Lakin güclü institutlar, sosial müdafiə mexanizmləri, hesabatlılıq və hüququn aliliyi problemlərin dinc yolla həll olunması üçün daha əlverişli zəmin yaradır.
Deməli, daha yaxşı dövlət qurmaq üçün mütləq bütün vətəndaşları susdurmaq lazım deyil. Əksinə, vətəndaşın narazılığını eşitmək, qanuni etiraz imkanlarını qorumaq və sosial problemləri vaxtında həll etmək uzunmüddətli sabitliyin əsas şərtlərindəndir...
Danimarka və Finlandiyanın təcrübəsindən çıxarılası nəticə budur: güclü dövlət hər şeyi özü idarə edən dövlət deyil, qanunların işləməsini təmin edən, korrupsiyanı məhdudlaşdıran və vətəndaşına etibar edən dövlətdir.
Bəs demokratiya ilə sosializmi, İslamın ədalət prinsiplərini birləşdirərək daha ədalətli, rufahlı və müasir dövlət modeli yaratmaq mümkündürmü?..
Hesab edirəm ki, mümkündür. Hətta insanlığın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri də müxtəlif siyasi və mənəvi ənənələrin ən yaxşı cəhətlərindən istifadə edərək daha ədalətli dövlət modeli yaratmaqdır.
Amma əvvəlcə bir şeyi dəqiqləşdirək: demokratiya ilə sosializm mütləq bir-birini inkar edən anlayışlar deyil. Demokratik institutları qorumaqla güclü sosial müdafiə sistemi, keyfiyyətli dövlət təhsili və səhiyyəsi, əlçatan mənzil siyasəti, əmək hüquqları və iqtisadi bərabərsizliyi azaldan vergi mexanizmləri yaratmaq mümkündür.
Bunun üçün bütün iqtisadiyyatı dövlətin nəzarətinə vermək də vacib deyil. Əsas məsələ iqtisadi gücün bir ovuc insanın əlində cəmləşməsinin qarşısını almaq, hər kəs üçün bərabər imkanlar yaratmaq və zəif təbəqələrin hüquqlarını qorumaqdır.
Bəs İslamın prinsiplərindən nə götürmək olar?..
Ədalət, əmanətə sədaqət, yetimin və yoxsulun hüququnu qorumaq, sələmçilik və istismarla bağlı etik məhdudiyyətlər, zəkat və sədəqə vasitəsilə sosial həmrəylik — bunlar İslamın siyasi və ictimai düşüncəyə verə biləcəyi mühüm dəyərlərdir. Ancaq bu dəyərlərin həqiqətən işləməsi üçün onlar təkcə məscidlərdəki xütbələrdə yas mərasimlərində səslənməməli, qanunlarda, büdcə siyasətində, məhkəmələrdə və dövlət məmurlarının gündəlik davranışında əksini tapmalıdır...
Dini şüarlar səsləndirən, amma korrupsiyaya göz yuman, ədalətsizliyi himayə edən, insanları hüquqlarından məhrum edən hakimiyyətlər də İslamın ədalət idealını həyata keçirmiş sayılmaz...
Eyni zamanda, dünyəvi dövlətin bütün dini dəyərləri rədd etməsi də zəruri deyil. Əsas şərt budur ki, dövlətin qanunları bütün vətəndaşlara bərabər tətbiq edilsin, heç kim dini inancına və ya inancsızlığına görə ayrı-seçkiliyə məruz qalmasın.
Osmanlı və Şah İsmayıl Xətai dövründən nə öyrənə bilərik?..
Tariximizə və dövlətçilik ənənələrimizə də bu prizmadan baxmaq lazımdır. Osmanlı dövlətinin tarixində müxtəlif dövrlərdə tətbiq olunmuş vəqf sistemi, ictimai yardım ənənələri, bəzi şəhərlərdə təhsil və səhiyyə müəssisələrinin vəqflər vasitəsilə maliyyələşdirilməsi sosial məsuliyyət baxımından öyrənilməyə layiq təcrübələrdir. Bununla belə, Osmanlı tarixini yalnız ədalət və rifah nümunəsi kimi təqdim etmək doğru olmaz: imperiyada da hakimiyyət mübarizələri, sosial bərabərsizliklər və sərt idarəçilik formaları da mövcud olub...
Şah İsmayıl Xətainin qurduğu Səfəvi dövlətinin tarixindən də milli-mədəni birlik, dövlət quruculuğu, elmə, ədəbiyyata və mədəniyyətə münasibət baxımından öyrəniləsi məqamlar var. Xətainin Azərbaycan türkcəsindəki ədəbi irsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin həmin dövrün siyasi və dini quruluşunu müasir demokratik dövlətlə eyniləşdirmək olmaz. Tarixi təcrübəni idealizə etmədən, onun həm nailiyyətlərini, həm də məhdudiyyətlərini araşdırmaq lazımdır.
Bizə keçmişin bütün idarəçilik qaydalarını olduğu kimi qaytarmaq deyil, oradakı faydalı prinsipləri müasir hüquq, elm və insan hüquqları anlayışları ilə uzlaşdırmaq lazımdır.
İdeal dövlət mümkündürmü?..
Bu dünya həyatının gerçəkiliklərini həm dünyəvi, həm də teoloji baxımdan təhlil etsək, əmin olarıq ki, tam mənada ideal dövlət heç vaxt mövcud olmayacaq. Çünki insan cəmiyyəti daim dəyişir, maraqlar, nəfslər, tamahlar toqquşur, iqtisadi böhranlar yaranır, yeni texnologiyalar və yeni problemlər meydana çıxır...
Ancaq daha ədalətli dövlət qurmaq mümkündür. Bunun üçün ən azı aşağıdakı prinsiplər əsas götürülməlidir:
Hüququn aliliyi:
Prezidentdən tutmuş adi vətəndaşa qədər heç kim qanundan üstün olmamalıdır...
Hesabatlı hakimiyyət:
Dövlət rəhbərləri səhvlərinə görə cavab verməli, hakimiyyət seçkilər yolu ilə dinc şəkildə dəyişdirilə bilməlidir...
Sosial ədalət:
Heç kim yoxsulluq səbəbindən təhsildən, tibbi xidmətdən və ləyaqətli həyatdan məhrum olmamalıdır...
İqtisadi imkan bərabərliyi:
İnsanın gələcəyi yalnız ailəsinin sərvətindən, siyasi əlaqələrindən və ya hansı təbəqədə doğulmasından asılı qalmamalıdır...
Mənəvi məsuliyyət:
Dövlət idarəçiliyində dürüstlük, əmanətə sədaqət, mərhəmət və zəiflərin hüquqlarının qorunması əsas dəyərlər olmalıdır...
Azad və məsuliyyətli vətəndaşlıq:
İnsanlar yalnız öz hüquqlarını tələb etməməli, başqalarının hüquqlarına da hörmət etməlidirlər. Etiraz azadlığı zorakılığa haqq qazandırmamalıdır...
Belə bir sistem demokratiyanın siyasi azadlıqlarını, sosial dövlətin rifah mexanizmlərini, İslamın ədalət və yardımlaşma dəyərlərini, müsəlman-türk xalqlarının tarixindəki faydalı dövlətçilik təcrübələrini bir araya gətirə bilər. Əsas şərt bu prinsiplərin bir-birinə zidd deyil, bir-birini tamamlayan formada tətbiq olunmasıdır...
Yekun: Əsl sabitlik insanın qorxudan susduğu deyil, sözünü azad deyə bildiyi, amma zorakılığa əl atmağa ehtiyac duymadığı cəmiyyətdə yaranır...
Avropadakı iğtişaşlara baxıb sevinən avtoritar liderlər bir şeyi unutmamalıdırlar: dövlətin uğuru küçələrdə neçə avtomobilin salamat qalması ilə ölçülmür. Əsas məsələ həmin avtomobillərin sahiblərinin necə yaşaması, qazandıqları pulla dolana bilməsi, övladlarının gələcəyinə ümid bəsləməsi, hüquqlarını qorumaq üçün hakimiyyətdən qorxmaması və ölkəsinin taleyinə təsir göstərə bilməsidir...
Bəli, Fransa və İtaliyada zorakılıq və talanların qarşısı alınmalıdır. Hökumətlər sosial problemlərə biganə qalmamalı, polis qanun çərçivəsində hərəkət etməli, cinayət törədənlər məsuliyyətə cəlb olunmalıdır. Lakin bundan avtoritar idarəçiliyin üstünlüyü barədə nəticə çıxarmaq siyasi məntiqin təhrif edilməsidir. Çünki xalqın küçəyə çıxmaması onun xoşbəxt olmasının, küçələrin sakitliyi isə ölkədə ədalətin mövcudluğunun sübutu deyil.
Əsl sabitlik insanın qorxudan susduğu deyil, sözünü azad deyə bildiyi, amma zorakılığa əl atmağa ehtiyac duymadığı cəmiyyətdə yaranır. Əsl güclü dövlət isə xalqını susdurmağı deyil, onun problemlərini həll etməyi bacaran dövlətdir. Bütün insanlara məhz belə bir dövlət lazımdır: nə Qərbin bütün qüsurlarını təqlid edən, nə Şərqin avtoritar ənənələrini «sabitlik» adı ilə müqəddəsləşdirən, nə də dini və tarixi dəyərləri siyasi hakimiyyətin toxunulmazlığını təmin etmək üçün istifadə edən dövlət.
Bizə insanı mərkəzə qoyan, ədaləti şüardan əmələ çevirən, azadlıqla məsuliyyəti, iqtisadi inkişafla sosial rifahı, milli-mənəvi dəyərlərlə universal insan hüquqlarını uzlaşdıran bir idarəçilik modeli lazımdır. Çünki dövlətin böyüklüyü xalqın ondan nə qədər qorxması ilə deyil, dövlətin öz xalqına nə qədər güvən verməsi ilə ölçülür...