Azərbaycanda orta ixtisas təhsili alan tələbələrin universitetə qəbul zamanı əvvəlki təhsil müddətinin daha səmərəli nəzərə alınması təklif olunur. Yeni yanaşmaya əsasən, uyğun ixtisaslar üzrə kolleci bitirən subbakalavrlar bakalavr təhsilinə birinci kursdan deyil, birbaşa üçüncü kursdan başlaya bilərlər. Bu isə onların iki il vaxtına və ailə büdcəsinə qənaət etməsinə imkan yarada bilər.
Azedu.az-a istinadən, Azərbaycanda təhsil sisteminin inkişafı, təhsil pillələri arasında əlaqələrin gücləndirilməsi və tələbələrin vaxt itkisinin qarşısının alınması bu gün aktual məsələlərdəndir. Xüsusilə orta ixtisas təhsili müəssisələrini bitirən məzunların ali təhsil müəssisələrinə keçidi zamanı mövcud mexanizmin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac var.
Hazırda kollecləri bitirən və subbakalavr dərəcəsi alan şəxslər müəyyən şərtlər daxilində qəbul imtahanı vermədən, müsabiqə yolu ilə ali təhsil müəssisələrinə qəbul oluna bilirlər. Bu, orta ixtisas təhsili məzunları üçün yaradılmış mühüm imkandır. Lakin mövcud sistemdə diqqət çəkən bir problem var: tələbə kollecdə iki il ərzində öyrəndiyi bir sıra fənləri universitetdə yenidən keçməli olur. Nəticədə tələbə bakalavr diplomu almaq üçün kollecdə keçirdiyi iki ildən sonra universitetdə daha dörd il təhsil almağa məcbur qala bilir. Beləliklə, ümumilikdə altı il vaxt sərf olunur. Halbuki tələbənin kollecdə qazandığı bilik və bacarıqların universitetdə nəzərə alınması ilə bu müddəti əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq mümkündür.
“2+2” modeli nəyi dəyişəcək?
Təklif olunan “2+2” modeli orta ixtisas təhsili ilə bakalavriat səviyyəsi arasında daha səmərəli keçid yaratmağı nəzərdə tutur. Modelin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, tam orta təhsil bazasından kolleclərdə iki il ərzində 120 kredit toplayan subbakalavrın həmin kreditləri uyğun bakalavr proqramının ilk iki ilinin təhsil nəticələri kimi tanınsın. Belə olduqda tələbə universitetə qəbul edilərkən birinci kursdan deyil, birbaşa üçüncü kursdan təhsilini davam etdirə bilər. Universitetdə qalan iki il ərzində əlavə 120 kredit toplamaqla bakalavr diplomu əldə edə bilər.
Sadə dillə desək:
İlk iki il – kollecdə orta ixtisas təhsili;
Növbəti iki il – universitetdə bakalavr təhsili;
Nəticə – ümumilikdə dörd ilə subbakalavrdan bakalavra keçid.
Bu yanaşma həm tələbənin əvvəlki təhsilinin dəyərini qoruyar, həm də təhsil sistemində təkrarçılığın qarşısını alar.
Mövcud qanunvericilikdə bunun üçün əsas varmı?
Əslində, Azərbaycanda subbakalavrların ali təhsil müəssisələrinə qəbul olunması və əvvəlki təhsil müddətində qazandıqları kreditlərin nəzərə alınması üçün hüquqi əsas mövcuddur.
2018-ci ildə “Təhsil haqqında” Qanuna edilən dəyişikliklərlə subbakalavrların ali təhsil müəssisələrinin bakalavriat səviyyəsinə müsabiqə yolu ilə qəbul olunması hüququ müəyyənləşdirilib.
Nazirlər Kabinetinin 20 may 2019-cu il tarixli 230 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş qaydalarda da subbakalavrların əvvəlki təhsil pilləsində qazandıqları kreditlərin nəzərə alınması nəzərdə tutulur.
Lakin praktikada kreditlərin tanınması və tədris planlarının uyğunlaşdırılması məsələsində müəyyən çətinliklər qalır. Kolleclərin və universitetlərin tədris proqramları arasında vahid uyğunlaşdırma mexanizminin olmaması, fənlərin məzmun və kredit fərqləri tələbələrin əvvəlki biliklərinin tam həcmdə tanınmasına mane olur. Digər tərəfdən, universitetlərdə semestr ərzində götürülə bilən kreditlərin məhdudlaşdırılması da təhsilin qısa müddətdə başa çatdırılmasını çətinləşdirir. Bu səbəbdən yalnız ayrı-ayrı fənlərin tanınması deyil, əvvəlki təhsil pilləsində toplanmış kreditlərin bütöv şəkildə qəbul edilməsi mexanizminin yaradılması təklif olunur.
Beynəlxalq təcrübə nə göstərir?
Dünyanın bir sıra ölkələrində kollecdən universitetə keçid zamanı tələbənin əvvəlki təhsili nəzərə alınır.
ABŞ və Kanadada icma kollecləri ilə universitetlər arasında xüsusi razılaşmalar əsasında tələbələr ikiillik kollec təhsilindən sonra universitetdə təhsillərini daha iki il davam etdirərək bakalavr dərəcəsi əldə edə bilirlər.
Böyük Britaniyada müəyyən peşə və ali təhsil diplomlarına malik şəxslər əlavə uyğunlaşdırma proqramları vasitəsilə bakalavr təhsilinin son mərhələsinə keçə bilirlər.
Türkiyədə isə peşə məktəblərinin məzunları üçün Dikey Geçiş Sınavı və əvvəlki fənlərin uyğunlaşdırılması mexanizmi tətbiq olunur. Bu sistem tələbələrin ali təhsildə əvvəlki bilik və bacarıqlarından istifadə etməsinə imkan yaradır.
Sinqapur, Yaponiya, Cənubi Koreya və Finlandiya kimi ölkələrdə də əvvəlki təhsil nəticələrinin tanınması və yuxarı kurslara keçid mexanizmlərindən istifadə edilir.
Bu təcrübələr göstərir ki, təhsil pillələri arasında əlaqələrin gücləndirilməsi və kreditlərin tanınması beynəlxalq
təhsil sistemində geniş istifadə olunan yanaşmadır.
Təklif olunan model bütün ixtisaslara eyni qaydada tətbiq edilməlidirmi?
Təklifdə bütün ixtisasların eyni qaydada qiymətləndirilməsi deyil, uyğunluq səviyyəsinə əsaslanan fərqli keçid mexanizmlərinin tətbiqi nəzərdə tutulur.
Birinci halda, tələbə kollecdə bitirdiyi ixtisasla universitetdə seçdiyi bakalavr ixtisası tam uyğun olduqda onun 120 krediti bütöv şəkildə tanına və təhsilinə birbaşa üçüncü kursdan davam etməsinə şərait yaradıla bilər.
İkinci halda isə ixtisaslar arasında müəyyən fərqlər olduqda tələbəyə əlavə hazırlıq semestri təklif edilə bilər. Bu müddətdə çatışmayan fənlər mənimsənilərək tələbənin universitet təhsilinə uyğunlaşması təmin olunar.
Beləliklə, yaxın ixtisaslar üzrə təhsil alan subbakalavrların universitetdə təhsil müddətinin iki il yarımdan artıq olmaması hədəflənir.
Bu məqsədlə kolleclərin və universitetlərin tədris proqramlarının müqayisə edilməsi, fənlərin məzmun və
nəticələrinin uyğunlaşdırılması, vahid kredit tanınması cədvəlinin hazırlanması vacibdir.
Tələbələr və dövlət nə qazanacaq?
“2+2” modelinin tətbiqi bir sıra sosial və iqtisadi üstünlüklər yarada bilər.
Birincisi, vaxta qənaət. Tələbələr eyni fənləri təkrar öyrənmək əvəzinə, öz ixtisasları üzrə daha yüksək bilik və bacarıqlar əldə etməyə vaxt ayıra bilərlər. Bu da onların əmək bazarına daha tez daxil olmasına şərait yaradar.
İkincisi, ailə büdcəsinə qənaət. Universitetdə təhsil müddətinin iki il azalması ödənişli əsaslarla oxuyan tələbələrin ailələrinin əlavə təhsil və yaşayış xərclərini azalda bilər.
Üçüncüsü, dövlət vəsaitlərindən səmərəli istifadə. Dövlət sifarişi əsasında təhsil alan tələbələrin artıq mənimsədikləri fənlərin yenidən maliyyələşdirilməsinin qarşısı alına bilər. Beləliklə, dövlət büdcəsinin vəsaitlərindən daha səmərəli istifadə etmək mümkün olar.
Dördüncüsü, kolleclərin nüfuzunun yüksəlməsi. Orta ixtisas təhsili müəssisələri yalnız müstəqil təhsil pilləsi kimi deyil, həm də bakalavriat təhsilinə aparan mühüm mərhələ kimi inkişaf edə bilər. Bu, gənclərin regionlarda keyfiyyətli təhsil almasına və ali təhsilə daha əlçatan şəkildə keçməsinə kömək edər.
Təklifdə hər bir subbakalavr üzrə iki illik təhsil haqqı və yaşayış xərclərinə qənaət edilməsi də nəzərdə tutulur. İlkin hesablamalara görə, bu qənaət təhsil haqqı üzrə təxminən 3 000-5 000 manat təşkil edə bilər. Dəqiq məbləğ isə universitetin təhsil haqqından və tələbənin yaşayış xərclərindən asılı olacaq.
İslahat necə həyata keçirilə bilər?
Modelin tətbiqi üçün bir neçə mərhələdə işlərin görülməsi təklif olunur.
İlk mərhələdə Elm və Təhsil Nazirliyi və Dövlət İmtahan Mərkəzi tərəfindən kolleclərin və universitetlərin uyğun ixtisasları müəyyənləşdirilməli, tədris proqramları müqayisə edilməli və vahid kredit uyğunlaşdırma cədvəlləri hazırlanmalıdır.
İkinci mərhələdə modelin seçilmiş universitetlərdə və ixtisas qruplarında pilot layihə kimi tətbiqi məqsədəuyğundur. İlk növbədə texniki, aqrar vəiqtisadiyyat ixtisaslar üzrə sınaq tətbiqi həyata keçirilə bilər.
Üçüncü mərhələdə isə uğurlu nəticələr əsasında sistemin bütün dövlət və özəl ali təhsil müəssisələrinə mərhələli şəkildə tətbiqi mümkündür. Bunun üçün kreditlərin elektron qaydada tanınmasını təmin edən vahid məlumat mexanizminin yaradılması da vacibdir.
Əlbəttə, təklif olunan modelin reallaşması üçün müvafiq qanunvericilik aktlarına dəyişikliklər edilməli, təhsil proqramlarının uyğunluğu və kreditlərin tanınması ilə bağlı aydın qaydalar müəyyənləşdirilməlidir.
Nəticə
Təhsil sisteminin əsas məqsədi yalnız diplom vermək deyil, həm də insan kapitalını inkişaf etdirmək, gənclərin bilik və bacarıqlarını əmək bazarının tələblərinə uyğun formalaşdırmaqdır.
Kollecdə iki il təhsil almış və müvafiq biliklərə yiyələnmiş tələbənin universitetdə eyni məzmunlu fənləri yenidən öyrənməsi nə tələbə, nə ailə, nə də dövlət üçün səmərəli yanaşma hesab edilə bilər.
“2+2” (120+120 ECTS) modelinin tətbiqi orta ixtisas və ali təhsil arasında daha çevik, ədalətli və nəticəyönümlü əlaqənin qurulmasına imkan verə bilər.
Əsas məqsəd təhsil müddətini formal şəkildə azaltmaq deyil, tələbənin əvvəlki təhsilini tanımaq, keyfiyyəti qorumaq və əldə etdiyi biliklərin davamlılığını təmin etməkdir.
Bir sözlə, kollecdə qazanılan iki ilin universitetdə də dəyəri olmalıdır. Təhsildə təkrarçılığın deyil, davamlılığın və inkişafın təşviqi zamanın tələbidir.