Son illərdə əzələ kütləsini artırmaq, fiziki gücü yüksəltmək və daha atletik görünüş əldə etmək istəyən kişilər arasında testosteron preparatlarından istifadə halları diqqət çəkir. Xüsusilə idmanla məşğul olan bəzi şəxslər həkim təyinatı olmadan testosteron iynələrinə və digər hormonal vasitələrə müraciət edirlər. İlk baxışdan əzələ inkişafını sürətləndirən və fiziki göstəriciləri yaxşılaşdıran vasitə kimi görünən bu preparatlar isə kişilərin hormonal sisteminə və reproduktiv sağlamlığına ciddi təsir göstərə bilər. Ən mühüm risklərdən biri xaricdən qəbul edilən testosteronun orqanizmin öz hormon istehsalını zəiflətməsi və sperm yaranmasını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmasıdır.Uroloq-androloq Vadim Abdullayev Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, testosteron kişi orqanizmində bir çox vacib funksiyanı yerinə yetirən əsas cinsi hormondur. Bu hormon əzələ və sümük kütləsinin formalaşmasında, cinsi istəyin qorunmasında, enerji səviyyəsində, əhval-ruhiyyədə və reproduktiv sistemin fəaliyyətində mühüm rol oynayır. Lakin testosteronun orqanizmdə müəyyən səviyyədə olması ilə onun əlavə preparatlar şəklində qəbul edilməsi eyni məsələ deyil. Xüsusilə normal testosteron səviyyəsinə malik şəxslərin əzələ kütləsini artırmaq məqsədilə bu hormonu kənardan qəbul etməsi sağlamlıq baxımından ciddi risklər yarada bilər.Mütəxəssisin sözlərinə görə, testosteron preparatları bəzi hallarda tibbi zərurət əsasında, məsələn, laborator müayinələrlə təsdiqlənmiş testosteron çatışmazlığının müalicəsi üçün təyin edilir. Belə vəziyyətlərdə müalicənin məqsədi orqanizmdə hormon səviyyəsini normallaşdırmaq və çatışmazlıqla əlaqəli əlamətləri aradan qaldırmaqdır. Ancaq bəzi kişilər bu preparatlardan tibbi göstəriş olmadan, əsasən idman nəticələrini yaxşılaşdırmaq, əzələləri böyütmək və fiziki görünüşlərini dəyişmək üçün istifadə edirlər. Bu zaman orqanizmin təbii hormonal mexanizmlərinə müdaxilə edilmiş olur.Testosteronun reproduktiv sağlamlığa təsirini anlamaq üçün ilk növbədə kişi orqanizmində hormonların necə idarə olunduğunu bilmək lazımdır. Beyində yerləşən hipotalamus və hipofiz vəzi xayaların fəaliyyətini tənzimləyən hormonal sistemin əsas hissələridir. Hipofiz vəzindən ifraz olunan LH və FSH hormonları xayaların normal fəaliyyətində mühüm rol oynayır. LH hormonu xayalarda Leydiq hüceyrələrini stimullaşdıraraq testosteron istehsalını təmin edir. FSH isə Sertoli hüceyrələrinin fəaliyyətini dəstəkləyir və spermatozoidlərin yaranması prosesində iştirak edir.Kişi orqanizminə kənardan testosteron daxil olduqda hormonal sistem bunu qanda hormon səviyyəsinin yüksəlməsi kimi qəbul edir. Nəticədə mənfi əks-əlaqə mexanizmi işə düşür və beyində hipotalamusla hipofizin fəaliyyəti zəifləyir. Bu proses LH və FSH hormonlarının ifrazının azalmasına səbəb olur. LH səviyyəsi aşağı düşdükdə xayaların daxilində sperm istehsalı üçün vacib olan testosteronun miqdarı da kəskin şəkildə azala bilər.Burada xüsusilə vacib bir məqam var: qanda testosteronun yüksək olması xayaların daxilində də testosteronun yüksək olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, xaricdən qəbul edilən hormon qanda yüksək səviyyəyə çatsa da, LH hormonunun azalması nəticəsində xayadaxili testosteron konsentrasiyası sperm istehsalı üçün lazım olan səviyyədən aşağı düşə bilər. Spermatozoidlərin normal yaranması üçün məhz xayaların daxilində yüksək testosteron konsentrasiyası tələb olunur. Bu tarazlığın pozulması spermatogenezin, yəni sperm hüceyrələrinin yaranması prosesinin zəifləməsinə gətirib çıxarır.Nəticədə spermatozoidlərin sayı əhəmiyyətli dərəcədə azala, bəzi hallarda isə sperm analizində heç bir sperm hüceyrəsi aşkarlanmaya bilər. Tibbdə bu vəziyyət azoospermiya adlandırılır. Bəzi kişilərdə sperm sayının azalması oligospermiya şəklində özünü göstərir. Bu dəyişikliklər kişi sonsuzluğu riskini artırır və xüsusilə yaxın gələcəkdə ata olmağı planlaşdıran şəxslər üçün ciddi problem yarada bilər.Məsələnin digər mühüm tərəfi odur ki, testosteron preparatlarının istifadəsi zamanı cinsi istək və fiziki güc müvəqqəti olaraq arta bilər. Bu isə bəzi kişilərdə reproduktiv sistemin də normal işlədiyi barədə yanlış təsəvvür yaradır. Halbuki cinsi istəyin qorunması və ya ereksiyanın mövcudluğu sperm istehsalının normal olduğunu göstərmir. Kişi özünü sağlam hiss etdiyi halda belə, hormonal dəyişikliklər nəticəsində sperm göstəricilərində ciddi pozulmalar yarana bilər.Mütəxəssis bildirir ki, testosteron preparatlarının istifadəsi ilə bağlı qərar qəbul edilərkən kişinin yalnız fiziki görünüşü və əzələ kütləsi deyil, ümumi hormonal vəziyyəti və gələcək reproduktiv planları da nəzərə alınmalıdır. Əgər şəxs yaxın zamanda ata olmaq istəyirsə, testosteron iynələrindən özbaşına istifadə etməsi xüsusilə arzuolunmazdır. Çünki bu preparatlar sperm istehsalını müvəqqəti olaraq ciddi şəkildə zəiflədə və hamiləlik əldə etmək imkanını azalda bilər.Bununla belə, testosteronun reproduktiv sistemə təsiri hər kəsdə eyni olmur. Dəyişikliklərin dərəcəsi istifadə olunan preparatın növündən, dozasından, qəbul müddətindən, şəxsin hormonal vəziyyətindən və digər fərdi amillərdən asılıdır. Preparatın dayandırılmasından sonra sperm istehsalı bəzi kişilərdə tədricən bərpa oluna bilər. Lakin bu proses bir neçə ay, bəzən daha uzun müddət davam edə bilər. Həmçinin bütün şəxslərdə əvvəlki göstəricilərin tam bərpa olunacağına zəmanət vermək mümkün deyil.Testosteron preparatlarının nəzarətsiz istifadəsi yalnız sonsuzluq riski ilə məhdudlaşmır. Belə preparatlar qanda qırmızı qan hüceyrələrinin sayını və hematokrit göstəricisini artıra, arterial təzyiqə və lipid mübadiləsinə təsir göstərə, sızanaq, saç tökülməsi, əhval dəyişiklikləri və digər arzuolunmaz təsirlər yarada bilər. Bəzi şəxslərdə xayaların ölçüsündə kiçilmə də müşahidə olunur. Risklər preparatın dozasından və istifadə müddətindən asılı olaraq dəyişə bilər.Vadim Abdullayevin sözlərinə görə, testosteron çatışmazlığından şübhələnən kişilər də özbaşına hormonal müalicəyə başlamamalıdırlar. İlk növbədə şikayətlərin səbəbi araşdırılmalı, səhər saatlarında testosteron səviyyəsi yoxlanılmalı və lazım gəldikdə LH, FSH, prolaktin kimi digər hormonlar da qiymətləndirilməlidir. Ata olmaq istəyən şəxslərdə isə sperm analizi, yəni spermoqramma müayinəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müayinələrin nəticələrinə əsasən problemin səbəbi müəyyənləşdirilir və uyğun müalicə strategiyası seçilir.Əgər kişi testosteron preparatlarından istifadə edirsə və gələcəkdə övlad sahibi olmağı planlaşdırırsa, bunu mütləq uroloq-androloqla müzakirə etməlidir. Bəzi hallarda həkim reproduktiv funksiyanı qorumağa və ya bərpa etməyə yönəlmiş alternativ müalicə üsullarını nəzərdən keçirə bilər. Lakin bu məqsədlə istifadə olunan preparatlar da yalnız mütəxəssis tərəfindən, müayinələrin nəticələrinə uyğun təyin edilməlidir.Beləliklə, testosteron iynələri əzələ kütləsini artırmaq və fiziki görünüşü dəyişmək üçün zərərsiz vasitə hesab edilməməlidir. Xaricdən qəbul edilən testosteron beyində LH və FSH hormonlarının ifrazını zəiflədərək xayaların normal fəaliyyətini poza, sperm istehsalını azalda və bəzi hallarda müvəqqəti sonsuzluğa səbəb ola bilər. Xüsusilə ata olmaq istəyən kişilər hormonal preparatlardan özbaşına istifadə etməməli, hər hansı müalicəyə başlamazdan əvvəl uroloq-androloqa müraciət etməlidirlər.Turan Etibaroğlu