Bakı, 29 oktyabr, AZƏRTAC XX əsrin 30-70-ci illərində Xəzər dənizinin səviyyəsinin kəskin şəkildə aşağı düşməsi müşahidə olunub. 1977-ci ildən sonra isə səviyyənin əhəmiyyətli dərəcədə qalxması və bunun səbəblərinin araşdırılması bir çox alim və mütəxəssislərin marağına səbəb olub. Elm və Təhsil Nazirliyinin Coğrafiya İnstitutunun İqlim şöbəsinin baş elmi işçisi coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru Həsən Nəbiyev AZƏRTAC-a açıqlamasında bildirib ki, aparılan tədqiqatlar zamanı iqlimşünaslar, hidroloqlar və geoloqlar arasında Xəzər dənizinin səviyyə dəyişmələrinin səbəblərinin təhlili ilə bağlı fikir ayrılıqları yaranıb. İqlimşünaslar və hidroloqlar səviyyə tərəddüdlərini dənizə tökülən çayların hövzələrində baş verən iqlim dəyişmələri ilə əlaqələndirərək çay axımını, dəniz akvatoriyasına düşən yağıntıları və səthdən buxarlanmanı araşdırmağa üstünlük veriblər. Geoloq-alimlər isə Xəzərin dibində baş verən şaquli və üfüqi tektonik hərəkətlərə, dib təbəqələrinin aralanma və sıxılma fazalarının növbələşməsi zamanı suyun udulmasına, eləcə də yeraltı su axınlarının mövcudluğuna diqqət yetiriblər. Əslində, bu sahədə tədqiqatlar kompleks şəkildə aparılmalı və müxtəlif yanaşmalar bir-birini tamamlamalıdır. Çünki dənizin səviyyəsinin dəyişməsi, əsasən, su balansının elementləri ilə bağlıdır. Bununla yanaşı, ikinci dərəcəli səbəbləri də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Alimin sözlərinə görə, Xəzər dənizi iki iqlim qurşağında - mülayim və subtropik qurşaqlarda yerləşir. Dəniz müntəzəm olaraq arktik hava kütlələrinin, Atlantik okeanının şimal hissəsində formalaşan rütubətli hava kütlələrinin, eləcə də Aralıq dənizi və Kiçik Asiya tərəfdən gələn subtropik enliklərin hava kütlələrinin təsirinə məruz qalır. Bu proseslər Xəzər dənizi üzərindəki rütubət dövranına və onun səviyyəsinə birbaşa təsir göstərir. Qış aylarında dəniz üzərində müxtəlif xüsusiyyətlərə malik hava axınlarının bir-birinə yaxınlaşması siklonik sirkulyasiyanın intensiv inkişafına səbəb olur. Qara dəniz, Kiçik Asiya və Şərqi Aralıq dənizi istiqamətindən gələn cənub siklonlarının təkrarlanma tezliyinin artması müşahidə edilir. Yaz aylarında hava şəraiti dayanıqsız və dəyişkən olur, müxtəlif hava kütlələri dəniz üzərinə daxil olur. Yayda isə temperatur fərqi azalır və sirkulyasiya prosesləri zəifləyir. H.Nəbiyev qeyd edib ki, dəniz üzərində atmosfer yağıntıları, əsasən, orta troposferdə şimaldan cənuba, Qafqaza və Xəzər dənizinə qədər uzanan yüksək təzyiq çökəkliyinin, eləcə də Aralıq dənizindən Skandinaviyaya qədər uzanan yüksək təzyiq yalının mövcud olduğu şəraitdə müşahidə edilir. Belə vəziyyətdə yerüstü hava təbəqəsində Avropanın şimalında geniş ərazini əhatə edən antisiklon yaranır, Cənubi Qafqaz və Xəzər üzərində isə siklonik fəaliyyət güclənir. Nəticədə hava kütlələrinin əraziyə daxil olması və intensiv yağışların yağması üçün əlverişli şərait yaranır. “Xəzər dənizinin səthinə düşən yağıntıların 60 faizi ilin soyuq, 40 faizi isə isti dövrünün payına düşür. Dənizə düşən yağıntıların miqdarı çay axımlarının həcmindən az olduğuna görə onların dəniz səviyyəsinin tərəddüdlərinə təsiri də nisbətən zəifdir. Dəniz akvatoriyasında yağıntının illik miqdarı orta hesabla 200 millimetr təşkil edir. Şərq sahillərində isə iqlimin çox quraq olduğu ərazilərdə bu göstərici daha aşağıdır”, - deyə alim bildirib. Müxbir - Xatirə Cəfərova