“Son dövrlər ölkəmizdə, xüsusilə də paytaxt Bakıda yol hərəkəti qaydalarının pozulması ilə bağlı narazılıqların artması ciddi narahatlıq doğuran məsələlərdən biridir. Əvvəllər daha çox avtomobil sürücülərinin yol hərəkəti qaydalarını pozması, aqressiv idarəetmə, təhlükəli manevrlər, sürət həddinin aşılması və piyadalara yol verilməməsi kimi hallardan şikayətlər eşidirdiksə, hazırda bu siyahıya elektrik skuterlərindən istifadə edən şəxslərin yol verdiyi qayda pozuntuları da əlavə olunub”.
Bu fikirləri Musavat.com-a nəqliyyat məsələləri üzrə ekspert Adil Nəbiyev bildirib. Ekspert hesab edir ki, əsas problem yalnız ayrı-ayrı sürücülərin və ya skuter istifadəçilərinin məsuliyyətsiz davranışı deyil, bütövlükdə cəmiyyətimizdə yol hərəkəti mədəniyyətinin hələ də arzuolunan səviyyədə formalaşmamasıdır:
“Biz illərdir yol hərəkəti təhlükəsizliyindən danışırıq, cərimələrin artırılmasını, nəzarətin gücləndirilməsini müzakirə edirik, lakin məsələnin kökündə dayanan ən vacib amillərdən biri olan insan davranışına, yol hərəkəti iştirakçılarının psixoloji hazırlığına və təhlükəsizlik mədəniyyətinə kifayət qədər diqqət yetirmirik. Yol hərəkəti qaydaları sadəcə inzibati məsuliyyət yaradan hüquqi normalar deyil, insanların həyatını və sağlamlığını qorumaq üçün müəyyən edilmiş təhlükəsizlik prinsipləridir. Təəssüf ki, bəzi insanlar bu qaydaları öz təhlükəsizliklərinin təminatı kimi deyil, onların sərbəst hərəkətinə mane olan məhdudiyyətlər kimi qəbul edirlər. Məhz bu yanlış düşüncə qayda pozuntularının əsas səbəblərindən biridir. Sürücü düşünür ki, yol boşdursa, sürət həddini aşa bilər, piyada düşünür ki, avtomobil gəlmirsə, istənilən yerdən yolu keçə bilər, skuter istifadəçisi isə hesab edir ki, onun idarə etdiyi nəqliyyat vasitəsi kiçik və çevik olduğuna görə istədiyi istiqamətdə hərəkət edə bilər. Halbuki yol hərəkətində hər bir iştirakçının hüquqları ilə yanaşı, konkret vəzifələri və məsuliyyəti də mövcuddur. Xüsusilə, elektrik skuterlərinin sayının artması şəhər nəqliyyatında yeni təhlükəsizlik problemlərini üzə çıxarıb. Elektrik skuterləri düzgün istifadə edildikdə qısa məsafələrdə hərəkət üçün əlverişli, ekoloji baxımdan faydalı və nəqliyyat sıxlığının azaldılmasına müəyyən töhfə verə bilən vasitələrdir. Lakin onların istifadəsi müvafiq qaydalara, təhlükəsizlik tələblərinə və şəhər infrastrukturunun imkanlarına uyğun təşkil edilmədikdə həm istifadəçilər, həm piyadalar, həm də avtomobil sürücüləri üçün ciddi təhlükələr yaranır. Bu gün müşahidə edilən əsas problemlərdən biri bəzi skuter istifadəçilərinin yol hərəkəti qaydaları barədə kifayət qədər məlumata malik olmamasıdır. Onların bir qismi yol nişanlarının mənasını, yolayrıclarında hərəkət üstünlüyünün kimə məxsus olduğunu, piyadalara münasibətdə hansı məsuliyyəti daşıdıqlarını, avtomobillərin kor zonalarının harada yerləşdiyini və təhlükəli vəziyyətlərdə necə davranmalı olduqlarını bilmir.
Nəticədə avtomobillərin arasından qəfil çıxmaq, hərəkət istiqamətini xəbərdarlıq etmədən dəyişmək, piyadaların hərəkətinə mane olmaq, yolayrıclarından təhlükəli şəkildə keçmək, işıqforun qadağanedici siqnalına məhəl qoymamaq və hərəkət üçün nəzərdə tutulmayan ərazilərdən istifadə etmək kimi hallarla qarşılaşırıq. Xüsusilə piyadaların sıx hərəkət etdiyi səkilərdə yüksək sürətlə hərəkət edən skuter istifadəçiləri ciddi narahatlıq yaradırlar. Burada unutmaq olmaz ki, səki ilk növbədə piyadaların təhlükəsiz hərəkəti üçün nəzərdə tutulmuş məkandır və skuterin hərəkətinə icazə verilən hallarda belə piyadaların təhlükəsizliyi üstün tutulmalıdır. Yaşlı insanlar, uşaqlar, əlilliyi olan şəxslər və görmə məhdudiyyətli piyadalar üçün qəfil yaxınlaşan skuter ciddi təhlükə mənbəyinə çevrilə bilər”.
Ekspertin fikrincə, digər problem isə bəzi istifadəçilərin skuteri əyləncə vasitəsi kimi qəbul etməsi və onun real təhlükə potensialını düzgün qiymətləndirməməsidir:
“Halbuki elektrik skuterinin kiçik ölçülü olması onun təhlükəsiz olduğu anlamına gəlmir. Müəyyən sürətlə hərəkət edən skuterin piyadaya çırpılması ağır xəsarətlərlə nəticələnə bilər. Eyni zamanda skuter istifadəçisinin avtomobillə toqquşması zamanı onun fiziki müdafiəsi olduqca zəifdir. Avtomobil sürücüsü müəyyən təhlükəsizlik konstruksiyaları ilə qorunduğu halda, skuter istifadəçisi faktiki olaraq açıq vəziyyətdə hərəkət edir. Buna görə də kiçik bir diqqətsizlik belə faciəvi nəticələrə səbəb ola bilər. Hesab edirəm ki, bu məsələyə yalnız cərimə və inzibati nəzarət prizmasından yanaşmaq düzgün olmaz. Əlbəttə, qayda pozuntularına qarşı qanun çərçivəsində ciddi və ardıcıl tədbirlər görülməlidir. Lakin insanları yalnız cərimə qorxusu ilə qaydalara əməl etməyə məcbur etmək uzunmüddətli və dayanıqlı nəticə vermir. Əsas məqsəd elə bir yol hərəkəti mədəniyyəti formalaşdırmaq olmalıdır ki, insanlar polis əməkdaşını, nəzarət kamerasını və ya radarı gördükləri üçün deyil, özlərinin və başqalarının həyatına hörmət etdikləri üçün qaydalara əməl etsinlər. Təəssüf ki, bəzi sürücülərdə belə bir yanaşma formalaşıb ki, əgər qayda pozuntusuna görə cərimə tətbiq edilməyəcəksə, deməli, həmin qaydanı pozmaq olar. Bu isə təhlükəsizlik baxımından son dərəcə yanlış düşüncədir. Yol hərəkəti qaydalarına riayət etmək nəzarət orqanlarının mövcudluğundan asılı olmamalıdır. Burada ailənin, məktəbin, təhsil müəssisələrinin, sürücülük hazırlığı sisteminin və ümumilikdə ictimai maarifləndirmənin rolu böyükdür.
Biz uşaqlara kiçik yaşlarından yol hərəkətinin yalnız avtomobillərdən ibarət olmadığını, piyadaların, velosipedçilərin, motosikletçilərin, skuter istifadəçilərinin və digər hərəkət iştirakçılarının eyni təhlükəsizlik sisteminin tərkib hissəsi olduğunu öyrətməliyik. Yol hərəkəti mədəniyyəti insan sürücülük vəsiqəsi aldığı gündən deyil, uşaqlıq dövründən formalaşmalıdır. Digər tərəfdən, sürücülərin davranışına təsir edən psixoloji amilləri də nəzərə almalıyıq. Gündəlik tıxaclar, vaxt çatışmazlığı, iş gərginliyi, aqressiya, səbirsizlik və digər hərəkət iştirakçılarına qarşı dözümsüz münasibət qayda pozuntularının yaranmasına şərait yaradır. Bəzi sürücülər yolda bir neçə dəqiqə qazanmaq üçün həm özlərinin, həm də digər insanların həyatını riskə atırlar. Sanki yol hərəkətində qarşılıqlı əməkdaşlıq deyil, rəqabət mühiti formalaşıb. Kiminsə digər avtomobilə yol verməməsi, zolaq dəyişən sürücünün qarşısını qəsdən kəsməsi, piyadanın keçməsinə mane olması və ya təhlükəli ötmə manevri etməsi bəzən adi davranış kimi qəbul edilir. Əslində isə bunlar təhlükəsiz idarəetmə prinsiplərinə tamamilə ziddir. Yol hərəkətində üstünlük hüququna malik olmaq heç kimə təhlükə yaratmaq hüququ vermir. Hətta üstünlük hüququ sizə məxsus olduqda belə, mümkün qəzanın qarşısını almaq üçün təhlükəsizlik tədbirləri görmək vacibdir. Skuter istifadəçilərinə münasibətdə də eyni prinsip tətbiq edilməlidir.
Onlar avtomobil sürücülərinin düşməni, piyadaların isə rəqibi deyil, ümumi yol hərəkəti sisteminin iştirakçılarıdır. Buna görə də bütün tərəflər bir-birinin hərəkət imkanlarını, məhdudiyyətlərini və təhlükəsizlik ehtiyaclarını nəzərə almalıdırlar. Problemin digər mühüm tərəfi şəhər infrastrukturunun yeni nəqliyyat vasitələrinin artım tempinə hər zaman uyğunlaşa bilməməsidir. Elektrik skuterlərinin və velosipedlərin sayının artdığı bir şəraitdə təhlükəsiz mikromobillik infrastrukturunun yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Velosiped və skuter hərəkəti üçün nəzərdə tutulan zolaqların əlaqəli şəbəkə şəklində qurulması, yolayrıclarında təhlükəsiz keçidlərin təşkili, müvafiq nişanlanmanın aparılması, parklanma yerlərinin müəyyənləşdirilməsi və piyadalarla konflikt yaradan nöqtələrin aradan qaldırılması vacibdir. Əgər skuter istifadəçisinin təhlükəsiz hərəkəti üçün uyğun infrastruktur yoxdursa, o, müəyyən hallarda avtomobillərin intensiv hərəkət etdiyi hissələrlə piyadaların istifadə etdiyi məkanlar arasında seçim etmək məcburiyyətində qala bilər. Bu isə əlavə risklər yaradır. Lakin infrastruktur çatışmazlığı heç bir halda qaydaların pozulmasına bəraət qazandırmır. Burada həm dövlət qurumlarının, həm xidmət operatorlarının, həm də istifadəçilərin üzərinə konkret məsuliyyət düşür. Skuter icarəsi ilə məşğul olan şirkətlər də təhlükəsizliyin təmin edilməsində daha fəal iştirak etməlidirlər. İstifadəçilərə tətbiq üzərindən sadəcə nəqliyyat vasitəsini necə işə salmaq deyil, həm də onun harada və hansı şərtlərlə idarə edilməsinə icazə verildiyi, piyadalarla necə davranmaq lazım olduğu, təhlükəsiz sürət seçimi və qəza risklərinin qarşısının alınması barədə aydın məlumat verilməlidir. Xüsusilə ilk dəfə skuter istifadə edən şəxslər üçün qısa maarifləndirici təlimlərin və təhlükəsizlik üzrə bilik yoxlamalarının tətbiqi nəzərdən keçirilə bilər. Eyni zamanda texniki imkanlar daxilində yüksək riskli ərazilərdə sürətin avtomatik məhdudlaşdırılması, icazə verilməyən zonalarda hərəkətin qarşısının alınması və düzgün parklanmanın təşviq edilməsi kimi texnoloji həllərdən istifadə olunmalıdır”.
A.Nəbiyev həmçinin qeyd edib ki, qayda pozuntularına qarşı nəzarət hamı üçün bərabər və ədalətli olmalıdır:
“Avtomobil sürücüsü qaydanı pozduqda məsuliyyət daşıdığı kimi, skuter istifadəçisi də qanunvericilikdə nəzərdə tutulan tələbləri pozduqda məsuliyyət daşımalıdır. Əks halda cəmiyyətdə belə bir təsəvvür yaranır ki, müəyyən nəqliyyat vasitələrinin istifadəçiləri üçün qaydalar mövcuddur, digərləri üçün isə yoxdur. Bu yanaşma həm intizamı zəiflədir, həm də müxtəlif hərəkət iştirakçıları arasında qarşıdurmanı gücləndirir. Mənim fikrimcə, burada ən vacib məsələlərdən biri də yol hərəkəti qaydalarını bilmək ilə həmin qaydalara şüurlu şəkildə əməl etmək arasındakı fərqi düzgün başa düşməkdir. İnsan qaydanı bilə bilər, lakin məsuliyyət hissi zəifdirsə, yenə də onu poza bilər. Deməli, təkcə nəzəri bilik kifayət etmir, təhlükəni əvvəlcədən görmək, riskləri düzgün qiymətləndirmək, başqalarının səhvlərini nəzərə almaq və qəzanın qarşısını almaq bacarığı da formalaşdırılmalıdır. Bu isə təhlükəsiz idarəetmə təlimlərinin əsas məqsədlərindən biridir. İstər avtomobil sürücüsü, istər motosikletçi, istər velosipedçi, istərsə də skuter istifadəçisi olsun, hər bir şəxs anlamalıdır ki, yol hərəkətində ən kiçik səhvin belə geri dönüşü olmayan nəticələri ola bilər. Bir neçə saniyəlik diqqətsizlik, bir neçə metr məsafəni daha tez qət etmək istəyi və ya bir işıqfor siqnalına məhəl qoymamaq insan həyatına başa gələ bilər. Bu baxımdan hesab edirəm ki, ölkəmizdə yol hərəkəti təhlükəsizliyi sahəsində maarifləndirmə tədbirləri daha sistemli, davamlı və praktiki xarakter daşımalıdır. Televiziya, radio, sosial şəbəkələr, təhsil müəssisələri və digər informasiya platformaları vasitəsilə yalnız qaydaların izahı deyil, real təhlükəli vəziyyətlərin təhlili, düzgün davranış modellərinin nümayişi və qəza risklərinin qarşısının alınması yolları insanlara çatdırılmalıdır. Xüsusilə gənclər arasında təhlükəsiz mikromobillik mədəniyyətinin formalaşdırılması prioritet istiqamətlərdən biri olmalıdır. Biz insanlara izah etməliyik ki, yol hərəkəti qaydalarına əməl etmək zəiflik, qorxaqlıq və ya vaxt itkisi deyil, əksinə, yüksək mədəniyyətin, məsuliyyətin və peşəkarlığın göstəricisidir.
Cəmiyyətdə qayda pozan şəxsin deyil, qaydalara əməl edən insanın davranışı nümunə kimi qəbul olunmalıdır. Nəticə etibarilə, sürücülərin və skuter istifadəçilərinin qayda pozuntularının artması ilə bağlı narazılıqların arxasında bir-biri ilə əlaqəli bir neçə mühüm amil dayanır: yol hərəkəti mədəniyyətindəki çatışmazlıqlar, təhlükəsizlik biliklərinin yetərsizliyi, fərdi məsuliyyət hissinin zəifliyi, psixoloji amillər, infrastruktur problemləri və nəzarətin effektivliyi ilə bağlı məsələlər. Bu problemlərin həlli üçün yalnız cərimələri artırmaq və ya müəyyən nəqliyyat vasitələrinin hərəkətini məhdudlaşdırmaq kifayət etməyəcək. Kompleks yanaşma tələb olunur. Maarifləndirmə, düzgün təlim, təhlükəsiz infrastruktur, müasir texnologiyalar və qanunların ardıcıl tətbiqi bir-birini tamamlamalıdır. Ən əsası isə hər bir yol hərəkəti iştirakçısı dərk etməlidir ki, yol heç kimin şəxsi mülkiyyəti deyil. Yol hamımızındır və orada hər kəsin təhlükəsiz yaşamaq, hərəkət etmək və mənzil başına sağ-salamat çatmaq hüququ var. Biz qaydalara yalnız özümüzü qorumaq üçün deyil, tanımadığımız insanların da həyatını qorumaq üçün əməl etməliyik. Unutmamalıyıq ki, yol hərəkətində ən böyük uğur mənzil başına bir neçə dəqiqə tez çatmaq deyil, özümüzün və ətrafımızdakı insanların həyatını təhlükəyə atmadan sağ-salamat çatmaqdır. Yol hərəkətində mədəniyyət cərimədən qorxmaqla deyil, insan həyatına verilən dəyərlə başlayır. Çünki qaydalara hörmət, əslində, insan həyatına hörmətdir”.