Paytaxtda rəsmi avtovağzalın alternativi kimi fəaliyyət göstərən qeyri-rəsmi sərnişindaşıma sistemi illərdir müzakirə mövzusudur. Müxtəlif istiqamətlərə hərəkət edən mikroavtobuslar, xüsusilə “Mercedes-Benz Sprinter” tipli nəqliyyat vasitələri sərnişinlər üçün sürətli və əlçatan seçim kimi görünür. Ancaq bu sistemin arxasında daha ciddi suallar dayanır: Sərnişinin bileti yoxdursa, onun hüquqlarını kim qoruyur? Daşıyıcı kimə hesabat verir? Ödənilən pullar necə rəsmiləşdirilir?
Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:
Kassa yoxdur, bilet yoxdur, amma sərnişin var
Bakıda qeyri-rəsmi sərnişindaşıma ilə bağlı əsas narahatlıqlardan biri avtovağzaldan kənarda sərnişin toplanması və gediş haqqının birbaşa sürücüyə ödənilməsidir.
Belə daşımaların müəyyən hissəsində sərnişin əvvəlcədən bilet almır, kassaya yaxınlaşmır və ödənişini təsdiqləyən sənəd əldə etmir. Avtomobildə boş yer varsa, əyləşir və yola düşür.
Bu üsul ilk baxışdan rahat görünür. Nə növbə gözləməyə, nə də bilet axtarmağa ehtiyac qalır. Lakin səfər zamanı problem yarandıqda vəziyyət dəyişir.
Avtomobil gecikərsə, reys yarımçıq dayandırılarsa və ya sərnişin ödədiyi məbləğlə bağlı narazılıq bildirərsə, ortada müqavilə münasibətini təsdiqləyən sənədin olmaması hüquqların müdafiəsini çətinləşdirə bilər.
“Sprinter”lər niyə bu qədər populyardır?
Bu nəqliyyat vasitələrinin üstünlüyü çeviklikdir. Böyük avtobuslarla müqayisədə daha az sərnişin tutan mikroavtobuslar dolduqda yola düşmək, müəyyən istiqamətlərdə daha sürətli hərəkət etmək və sərnişinlərin toplandığı məntəqələrə yaxınlaşmaq baxımından əlverişli ola bilər. Digər mühüm səbəb isə tələbatdır. Bəzi sərnişinlər üçün rəsmi avtovağzala çatmaq əlavə vaxt və yol xərci deməkdir. Digərləri isə istədiyi saatda uyğun reys tapmaqda çətinlik çəkə bilər. Qeyri-rəsmi daşıyıcılar məhz bu boşluqdan yararlanırlar. Sərnişinin rahatlığına hesablanan xidmət tədricən rəsmi nəqliyyat sisteminə rəqibə çevrilir. Ancaq mikroavtobusun kiçik olması və ya sərnişinin sürücüyə nağd pul ödəməsi özlüyündə qanunsuzluq sübutu deyil. Əsas məsələ daşınmanın hansı hüquqi əsasla, hansı icazələrlə və hansı qaydalara uyğun həyata keçirilməsidir.
Biletsiz sərnişinin hüquqları necə qorunur?
Azərbaycanın avtomobil nəqliyyatı ilə sərnişin və baqaj daşınması qaydalarına əsasən, sərnişinin müvafiq qaydada rəsmiləşdirilmiş bileti, gediş hüququnu təsdiqləyən sənədi olmalı və ya ödənişi qanunla nəzərdə tutulan vasitə ilə həyata keçirilməlidir. Müntəzəm sərnişindaşımada biletin olmaması yalnız formal sənəd problemi deyil. Bilet sərnişinin hansı marşrutla, hansı daşıyıcı ilə və hansı şərtlərlə səfər etdiyini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Hadisə baş verdikdə daşınmanın rəsmiləşdirilməsi, sərnişin siyahıları və daşıyıcının məsuliyyətinin müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət qazanır. Buna görə də sərnişin yalnız avtomobilin rahatlığına və gediş haqqına deyil, daşıyıcının qanuni fəaliyyət göstərib-göstərmədiyinə də diqqət yetirməlidir.
Pul kimə gedir, nə qədər gəlir əldə olunur?
Məsələnin iqtisadi tərəfi də az əhəmiyyət daşımır. Tutaq ki, bir mikroavtobus gün ərzində bir neçə reys həyata keçirir və hər reysdə sərnişinlərdən nağd ödəniş qəbul edilir. Bu halda gündəlik pul dövriyyəsi formalaşır. Lakin konkret daşıyıcıların gəliri, vergi ödənişləri və reys sayı barədə təsdiqlənmiş məlumat olmadan ümumi məbləğ göstərmək düzgün olmaz. Əsas sual budur: bu fəaliyyət rəsmi sahibkarlıq çərçivəsində həyata keçirilirmi və gəlirlər qanunvericiliyə uyğun uçota alınırmı? Qanuni fəaliyyət göstərən daşıyıcılar icazələr, texniki tələblər və digər öhdəliklərlə üzləşdiyi halda, bu qaydalardan kənarda işləyənlərin bazarda üstünlük qazanması ədalətsiz rəqabət yarada bilər.
Rəsmi qurumlar nəzarət edirmi?
Azərbaycan Yerüstü Nəqliyyat Agentliyi və Dövlət Yol Polisi əvvəllər Bakı Beynəlxalq Avtovağzal Kompleksinin ətrafında qeyri-qanuni sərnişindaşımaya qarşı reydlər keçiriblər. Həmin tədbirlər zamanı avtovağzaldan kənar və biletsiz daşımalarla, eləcə də yolun hərəkət hissəsində dayanaraq sıxlıq yaradan sürücülərlə bağlı tədbirlər görüldüyü açıqlanıb. 2026-cı ilin oktyabrında isə Bakı–Sumqayıt istiqamətində icazəsiz daşıma iddiaları yenidən gündəmə gəlib. AYNA həmin vaxt konkret istiqamətdə xüsusi birgə reyd keçirilməsi barədə yayılan məlumatları təkzib etsə də, sərnişindaşımanın müvafiq icazələrlə həyata keçirilməli olduğunu vurğulayıb. Bu faktlar göstərir ki, məsələ nəqliyyat qurumları üçün yeni deyil.
Alternativ avtovağzalın qarşısını necə almaq olar?
Problemin həlli yalnız cərimələrlə məhdudlaşmamalıdır. Rəsmi marşrutların sayı, hərəkət intervalı, bilet əlçatanlığı və sərnişinlərin yaşayış yerlərindən avtovağzala çatma imkanları da qiymətləndirilməlidir. Əgər sərnişin qeyri-rəsmi mikroavtobusu daha rahat hesab edirsə, bunun səbəbi araşdırılmalıdır. Eyni zamanda avtovağzaldan kənar daşımaların faktiki miqyası, sürücülərin icazələri, texniki təhlükəsizlik vəziyyəti və ödənişlərin rəsmiləşdirilməsi üzrə şəffaf yoxlamalara ehtiyac var. Burada cavab gözləyən əsas sual isə dəyişmir: sərnişin daşıyan nəqliyyat vasitəsi rəsmi avtovağzala daxil olmadan, kassa və bilet sistemi olmadan müntəzəm reys həyata keçirirsə, bu fəaliyyətə kim və necə nəzarət edir? Çünki söhbət yalnız avtovağzalın gəlirindən deyil, hər gün yola çıxan insanların təhlükəsizliyindən, hüquqlarından və dövlətin nəqliyyat sisteminə olan etimadından gedir.