Türkiyənin NATO üçün strateji əhəmiyyəti, kollektiv müdafiə mexanizmi, ABŞ və Avropanın maraqları, mümkün müharibənin qarşısını almağa yönələn preventiv addımlar...
"ABŞ-ın “Brookings” İnstitutunun Türkiyə üzrə eksperti Aslı Aydıntaşbaş Türkiyə–İsrail rəqabətinin Suriya, Şərqi Aralıq dənizi və ABŞ-ın regional siyasəti də daxil olmaqla müxtəlif istiqamətlərə təsir göstərdiyini qeyd edir. Bu rəqabətin silahlı qarşıdurmaya çevrilməsinin qarşısını almaq Vaşinqtonun maraqları baxımından əhəmiyyətlidir..."
"Avropa dövlətləri üçün də belə müharibənin nəticələri ağır ola bilər. Türkiyə ətrafında təhlükəsizlik böhranı enerji marşrutlarına, ticarətə, miqrasiya axınlarına və Avropanın cənub cinahındakı təhlükəsizlik vəziyyətinə təsir göstərə bilər..."
Türkiyə ilə İsrail arasında mümkün hərbi qarşıdurma Yaxın Şərqin təhlükəsizlik sistemini dəyişə və NATO daxilində ciddi siyasi sınağa səbəb ola biləcək ssenarilərdən biridir. ABŞ-ın keçmiş dəniz piyadası zabiti və BMT-nin keçmiş silah müfəttişi Skott Ritterin Türkiyənin belə bir müharibə zamanı Qərb tərəfindən tək buraxıla biləcəyinə dair fikirləri isə Ankaranın alyans daxilindəki mövqeyi ətrafında müzakirələri yenidən gündəmə gətirib.
Moderator.az müxtəlif hərbi-siyasi analitiklərə və mərkəzlərə istinadla məsələni mümkün qədər obyektiv təhlil etməyə çalışıb.
Ritterin mövqeyinə görə, Avropa Türkiyəni özünə bərabər tərəfdaş kimi qəbul etmir, NATO isə Ankaradan əsasən öz maraqları naminə istifadə edir. O, Türkiyənin gələcəyini “BRIKS” və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi platformalarla da əlaqələndirir.
Lakin Türkiyənin NATO üçün hərbi-strateji əhəmiyyəti, alyansın müqavilə öhdəlikləri və ABŞ-ın regional maraqları nəzərə alındıqda, Ankaranın mümkün müharibədə mütləq tək buraxılacağını iddia etmək çətindir. Eyni zamanda, NATO-nun Türkiyənin İsrailə qarşı başladığı istənilən hərbi əməliyyatı avtomatik dəstəkləyəcəyini düşünmək də düzgün olmazdı...
Skott Ritter kimdir, bu açıqlama ilə nə məqsəd güdür və onun fikirləri nə dərəcədə əsaslıdır?
Skott Ritter ABŞ-ın keçmiş dəniz piyadası zabiti, hərbi kəşfiyyat sahəsində təcrübəsi olan şəxs və BMT-nin keçmiş silah müfəttişidir. O, 1990-cı illərdə İraqda kütləvi qırğın silahlarının yoxlanılması prosesində iştirak edib, sonrakı illərdə isə ABŞ-ın xarici siyasətini və Qərbin hərbi müdaxilələrini tənqid etməsi ilə tanınıb.
Ritterin hərbi sahədəki təcrübəsi onun fikirlərini diqqətəlayiq etsə də, Türkiyə və NATO barədə bütün proqnozlarının avtomatik olaraq doğru qəbul edilməsi üçün əsas yaratmır. Onun Qərbin xarici siyasətinə tənqidi münasibəti ilə NATO-nun Türkiyəyə yardım göstərməyəcəyi barədə konkret iddiası ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Ritterin açıqlamasının ilkin videosu və ya müsahibəsi müstəqil şəkildə təsdiqlənmədən həmin fikirləri NATO-nun rəsmi mövqeyi kimi təqdim etmək olmaz. Əsas məsələ bu proqnozun alyansın hüquqi öhdəliklərinə və real strateji maraqlarına nə dərəcədə uyğun gəldiyini araşdırmaqdır. Eyni zamanda keçmiş hərbçi və BMT-nin silah müfəttişinin bu açıqlamanı hansısa məqsədlə verib-vermədiyi də aydınlaşdırılmalıdır...
Türkiyə NATO üçün niyə bu qədər əhəmiyyətlidir?..
Türkiyə 1952-ci ildən NATO-nun üzvüdür. Ölkənin coğrafi mövqeyi onu Qara dəniz hövzəsi, Şərqi Aralıq dənizi, Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz arasında mühüm strateji mərkəzə çevirir. Türkiyənin silahlı qüvvələri, hərbi infrastrukturu və boğazlar üzərindəki nəzarəti alyansın regional müdafiə planlarında mühüm rol oynayır. Ankara həm Qara dənizdə təhlükəsizlik balansına, həm də Yaxın Şərqdəki böhranların idarə olunmasına təsir göstərən əsas regional aktorlardan biridir.
ABŞ-ın “Atlantic Council” analitik mərkəzinin Türkiyə–ABŞ münasibətləri və NATO ilə bağlı təhlillərində də Ankaranın hərbi imkanları, coğrafi mövqeyi və regional tərəfdaşlıqları xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Türkiyənin təhlükəsizliyinə qarşı ciddi təhdid yaranması buna görə yalnız Ankara üçün deyil, NATO-nun cənub-şərq cinahı, Qara dənizdəki mövqeləri və Yaxın Şərqdəki maraqları üçün də problem yarada bilər.
Bununla belə, Türkiyənin strateji əhəmiyyəti alyansın onun bütün siyasi və hərbi qərarlarını dəstəkləyəcəyi demək deyil. Türkiyənin müdafiəsi ilə Ankaranın başladığı mümkün müharibəyə dəstək verilməsi fərqli məsələlərdir.
NATO-nun 5-ci maddəsi Türkiyəni necə qoruyur?..
NATO-nun kollektiv müdafiə prinsipinin əsasını Şimali Atlantika Müqaviləsinin 5-ci maddəsi təşkil edir. Bu maddəyə əsasən, müqavilənin tətbiq dairəsinə daxil olan bir üzvə qarşı silahlı hücum bütün üzvlərə qarşı hücum hesab olunur və digər müttəfiqlər hücuma məruz qalan dövlətə yardım göstərməlidirlər.
Lakin 5-ci maddə bütün NATO üzvlərinin avtomatik olaraq eyni hərbi əməliyyata qoşulmasını nəzərdə tutmur. Hər bir dövlət zəruri hesab etdiyi yardım formasını müəyyənləşdirir. Bu, hərbi müdaxilə, kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması, hava hücumundan müdafiə, logistika və digər tədbirlər ola bilər.
Müqavilənin 6-cı maddəsi Türkiyə ərazisini də 5-ci maddənin coğrafi əhatə dairəsinə daxil edir. Bu, Türkiyə ərazisinə qarşı müqavilənin tətbiq şərtlərinə cavab verən silahlı hücum baş verərsə, kollektiv müdafiə məsələsinin gündəmə gəlməsi üçün hüquqi əsas yaradır.
Burada əsas fərq budur: NATO Türkiyənin bütün hərbi qərarlarını dəstəkləməyə borclu deyil, lakin Türkiyəyə qarşı silahlı hücum baş verərsə, alyansın müqavilə öhdəlikləri işə düşə bilər.
Mənbə: NATO, “Collective defence and Article 5”; Şimali Atlantika Müqaviləsinin 5-ci və 6-cı maddələri.
Əsas məsələ: Müharibəni kim başlayır?..
Türkiyə ilə İsrail arasında mümkün qarşıdurmanın hüquqi və siyasi nəticələri münaqişənin necə başladığından asılı olacaq. Əgər İsrail Türkiyə ərazisinə silahlı hücum etsə və hadisə NATO müqaviləsinin tətbiq şərtlərinə cavab versə, Ankara kollektiv müdafiə mexanizminə müraciət etmək üçün ciddi hüquqi əsas əldə edə bilər. Belə vəziyyətdə NATO-nun Türkiyəyə hansı formada yardım göstərəcəyi alyansın etibarlılığı baxımından mühüm sınaq olardı.
Əgər Türkiyə İsrailə qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyata özü başlasa, vəziyyət daha mürəkkəb olar. NATO üzvlüyü Ankaraya istənilən hücum əməliyyatı üçün avtomatik hərbi dəstək hüququ vermir.
Bununla belə, münaqişə zamanı Türkiyənin ərazisinə qarşı cavab hücumları baş verərsə, yaranmış vəziyyət ayrıca hüquqi və siyasi qiymətləndirmə tələb edə bilər.
Deməli, NATO-nun Türkiyəni müdafiə etməsi ilə Türkiyənin İsraillə apardığı bütün hərbi əməliyyatları dəstəkləməsi eyni şey deyil.
ABŞ və Avropa müharibənin qarşısını almaqda niyə maraqlıdır?..
Türkiyə ilə İsrail arasında birbaşa müharibə ABŞ-ı çətin siyasi seçim qarşısında qoya bilər. Vaşinqton üçün Türkiyə NATO-nun mühüm üzvü, İsrail isə Yaxın Şərqdə əsas təhlükəsizlik tərəfdaşlarından biridir.
Bir tərəfdən, Türkiyənin ərazisinə qarşı silahlı hücum NATO-nun kollektiv müdafiə mexanizmini gündəmə gətirə bilər. Digər tərəfdən, İsraillə yaxın münasibətlər ABŞ-ın regional siyasətinə və təhlükəsizlik maraqlarına təsir göstərir.
Belə şəraitdə Vaşinqtonun əsas məqsədlərindən biri tərəflərdən birinin bütün tələblərini qəbul etməkdən daha çox, müharibənin başlanmasının qarşısını almaq və qarşıdurmanın genişlənməsini dayandırmaq ola bilər.
ABŞ-ın “Brookings” İnstitutunun Türkiyə üzrə eksperti Aslı Aydıntaşbaş Türkiyə–İsrail rəqabətinin Suriya, Şərqi Aralıq dənizi və ABŞ-ın regional siyasəti də daxil olmaqla müxtəlif istiqamətlərə təsir göstərdiyini qeyd edir. Bu rəqabətin silahlı qarşıdurmaya çevrilməsinin qarşısını almaq Vaşinqtonun maraqları baxımından əhəmiyyətlidir.
Avropa dövlətləri üçün də belə müharibənin nəticələri ağır ola bilər. Türkiyə ətrafında təhlükəsizlik böhranı enerji marşrutlarına, ticarətə, miqrasiya axınlarına və Avropanın cənub cinahındakı təhlükəsizlik vəziyyətinə təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən ABŞ və Avropa dövlətlərinin Türkiyə–İsrail müharibəsinin qarşısını almağa çalışması real geo-siyasi məntiqə əsaslanır. Lakin onların bütün məsələlərdə vahid mövqedən çıxış edəcəklərinə zəmanət yoxdur.
NATO üzvlərinin İsraillə münasibətləri vahid deyil…
NATO ilə İsrail arasında tərəfdaşlıq əlaqələri mövcuddur, lakin İsrail alyansın üzvü deyil. NATO üzvlərinin İsraillə münasibətləri və onun hərbi əməliyyatlarına yanaşmaları da eyni deyil.
Bəzi müttəfiqlər İsraillə sıx müdafiə əməkdaşlığı saxlayır, digərləri isə İsrailin Qəzza zolağında və regionun digər ərazilərində apardığı hərbi əməliyyatlara görə ciddi siyasi etirazlar bildirirlər.
Türkiyənin İsraillə münasibətləri də son illərdə kəskinləşib. Bu şəraitdə mümkün müharibə NATO daxilində siyasi fikir ayrılıqlarını dərinləşdirə bilər. Bəzi üzvlər Türkiyənin ərazi bütövlüyünün müdafiəsini ön plana çəkə, digərləri isə İsraillə münasibətlərinin daha da pisləşməsindən yayınmağa çalışa bilərlər.
Bununla belə, İsraillə yaxın münasibətlər NATO üzvlərinin Türkiyəyə dair müqavilə öhdəliklərini avtomatik olaraq ləğv etmir. Eyni zamanda, Türkiyənin NATO üzvü olması da alyansın bütün üzvlərinin İsraillə müharibədə Ankaranın hərbi məqsədlərini dəstəkləyəcəyi anlamına gəlmir.
NATO müharibə başlamazdan əvvəl hansı addımları ata bilər?..
NATO-nun rolu yalnız müharibədən sonra cavab verməklə məhdudlaşmır. Alyansın məqsədlərindən biri də potensial hücumların qarşısını almaq və təhlükəsizlik böhranlarının silahlı qarşıdurmaya çevrilməsinə imkan verməməkdir. Şimali Atlantika Müqaviləsinin 4-cü maddəsi üzvlərdən hər hansı birinin ərazi bütövlüyü, siyasi müstəqilliyi və ya təhlükəsizliyi təhdid olunduqda məsləhətləşmələr aparılmasını nəzərdə tutur. Bu mexanizm silahlı hücum baş verməmişdən əvvəl də tətbiq oluna bilər.
Türkiyə ilə İsrail arasında gərginliyin kəskinləşməsi halında mümkün preventiv tədbirlər bunlar ola bilər:
Diplomatik vasitəçilik:
ABŞ və Avropa dövlətləri tərəflərlə danışıqlar apararaq hərbi əməliyyatların başlanmasının qarşısını almağa çalışa bilərlər.
Təcili NATO məsləhətləşmələri:
Türkiyənin təhlükəsizliyinə təhdid yarandıqda 4-cü maddə çərçivəsində mümkün tədbirlər müzakirə oluna bilər.
Müdafiə hazırlığının gücləndirilməsi:
Erkən xəbərdarlıq, kəşfiyyat mübadiləsi, hava hücumundan müdafiə və kritik infrastrukturun qorunması üzrə tədbirlər nəzərdən keçirilə bilər.
Hərbi insidentlərin qarşısının alınması:
Rabitə kanalları və diplomatik vasitələrlə gərginliyin nəzarətdən çıxmasının qarşısı alınmağa çalışıla bilər.
Siyasi çəkindirmə:
Tərəflərə mümkün hərbi qarşıdurmanın daha geniş regional böhrana səbəb olacağı barədə xəbərdarlıqlar verilə bilər.
Bu tədbirlər NATO-nun Türkiyənin İsrailə qarşı əməliyyatlarını dəstəkləməsi demək deyil. Əksinə, alyansın marağı həm müttəfiqin təhlükəsizliyini qorumaq, həm də müharibənin başlanmasının qarşısını almaq ola bilər.
İsrail də Türkiyə ilə müharibənin risklərini nəzərə almalıdır…
Türkiyə ilə mümkün müharibəni yalnız NATO-nun reaksiyası baxımından qiymətləndirmək kifayət deyil. İsrail üçün də belə bir qarşıdurma ciddi hərbi, iqtisadi və diplomatik nəticələr yarada bilər. Türkiyə böyük silahlı qüvvələrə, inkişaf edən müdafiə sənayesinə və regional hərbi əməliyyatlar sahəsində təcrübəyə malik dövlətdir. Onunla genişmiqyaslı müharibə İsrail üçün əlavə hərbi xərclər, yeni təhlükəsizlik təzyiqləri və beynəlxalq siyasi gərginlik demək ola bilər.
“Brookings” institutunun Türkiyə–İsrail rəqabətinə dair təhlillərində Suriyadakı maraqların toqquşması və Şərqi Aralıq dənizində rəqabətin genişlənməsi xüsusi yer tutur.
Bu amillər İsrailin Türkiyə ilə müharibəyə mütləq başlayacağını göstərmir. Əksinə, hər iki dövlətin hərbi imkanları və regional maraqları nəzərə alındıqda, birbaşa qarşıdurmanın qarşısının alınması strateji əhəmiyyət daşıyır.
Eyni məntiq Türkiyəyə də aiddir. Ankaranın İsrailə qarşı sərt siyasi mövqe tutması avtomatik olaraq genişmiqyaslı hərbi müdaxilə qərarı verəcəyi demək deyil. Müharibənin iqtisadi, diplomatik və təhlükəsizlik nəticələri Türkiyənin öz maraqlarına da zərər vura bilər.
NATO Türkiyəni tək qoysa, nə baş verə bilər?..
Əgər Türkiyənin ərazisinə qarşı NATO müqaviləsinin tətbiq şərtlərinə cavab verən silahlı hücum baş versə və alyans üzvləri faktiki yardım göstərməkdən yayınsalar, bunun nəticələri Türkiyə ilə məhdudlaşmaz.
Birincisi, kollektiv müdafiə prinsipinə inam zəifləyə bilər. Digər üzvlər də gələcək böhranlarda NATO-nun onlara yardım göstərib-göstərməyəcəyini sorğulaya bilərlər.
İkincisi, Türkiyənin xarici siyasətində Qərbdən asılılığı azaltmaq, Rusiya, Çin və digər regional güclərlə əməkdaşlığı genişləndirmək meylləri güclənə bilər.
Üçüncüsü, NATO-nun Qara dənizdə, Şərqi Aralıq dənizində və Yaxın Şərqdəki imkanları zəifləyə bilər. Türkiyə ilə alyans arasında dərin siyasi böhran müdafiə planlaşdırmasına və regional təhlükəsizlik təşəbbüslərinə mənfi təsir göstərə bilər.
Lakin bu ehtimallar NATO-nun Türkiyəyə mütləq hərbi dəstək verəcəyini sübut etmir. Onlar yalnız göstərir ki, Türkiyənin təhlükəsizliyi ilə bağlı böhran alyans üçün də böyük siyasi və strateji əhəmiyyət daşıyacaq.
“BRIKS” və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı NATO-nu əvəz edə bilərmi?..
Ritterin Türkiyənin gələcəyini “BRIKS” və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə əlaqələndirməsi Ankaranın çoxvektorlu xarici siyasəti kontekstində qiymətləndirilə bilər.
Türkiyə NATO üzvlüyünü qorumaqla yanaşı, Rusiya, Çin və digər qeyri-Qərb dövlətləri ilə iqtisadi və siyasi əlaqələrini genişləndirməyə çalışa bilər. Bu, Ankaraya beynəlxalq münasibətlərdə daha çox manevr imkanı qazandırmaq məqsədi daşıya bilər.
Lakin “BRIKS” və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı NATO-nun funksional ekvivalenti deyil. NATO kollektiv müdafiə müqaviləsinə, inteqrasiya olunmuş hərbi komanda strukturlarına və birgə müdafiə planlarına malikdir. “BRIKS” əsasən siyasi-iqtisadi əməkdaşlıq platformasıdır, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı isə regional əməkdaşlıq və təhlükəsizlik mexanizmlərini əhatə edir.
Bu təşkilatların heç biri NATO-nun 5-ci maddəsi ilə eyni hüquqi təminatı təqdim etmir. Buna görə Türkiyənin onlarla əməkdaşlığını genişləndirməsi onun NATO-dan mütləq ayrılacağına dəlalət etmir…
Nəticə: NATO Türkiyəni müdafiə etməyə məcbur olacaqmı?..
Skott Ritterin Türkiyənin İsraillə müharibə zamanı NATO tərəfindən tək buraxılacağı barədə fikri mümkün siyasi ssenarilərdən birini ifadə edir. Lakin bunu qaçılmaz nəticə kimi təqdim etmək alyansın hüquqi öhdəliklərini və Türkiyənin strateji əhəmiyyətini nəzərə almamaq olardı.
Türkiyə NATO-nun cənub-şərq cinahında mühüm mövqeyə malikdir. Onun ərazisinə qarşı ciddi silahlı hücum kollektiv müdafiə mexanizmini gündəmə gətirə bilər. Bununla yanaşı, NATO Türkiyənin başladığı istənilən müharibəyə avtomatik qoşulmağa borclu deyil.
ABŞ və Avropa dövlətləri üçün Türkiyə–İsrail müharibəsinin qarşısının alınması da mühüm strateji məsələdir. Belə qarşıdurma NATO daxilində siyasi parçalanmanı dərinləşdirə, regional təhlükəsizliyi sarsıda və Vaşinqtonu iki mühüm tərəfdaş arasında çətin seçim qarşısında qoya bilər.
Buna görə alyansın mümkün davranışını yalnız müharibə başladıqdan sonra veriləcək qərarlarla məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Diplomatik təzyiq, məsləhətləşmələr, müdafiə hazırlığının gücləndirilməsi və hərbi insidentlərin qarşısının alınması kimi tədbirlər münaqişənin genişlənməsinə mane olmaq üçün nəzərdən keçirilə bilər.
Əsas nəticə budur: NATO Türkiyənin bütün hərbi qərarlarını dəstəkləməyə borclu deyil, lakin Türkiyəyə qarşı ciddi silahlı hücum alyansın hüquqi öhdəliklərini və strateji maraqlarını birbaşa gündəmə gətirəcək. Türkiyənin NATO üçün əhəmiyyəti, kollektiv müdafiə prinsipi və mümkün regional müharibənin ağır nəticələri alyansı həm Ankaranın təhlükəsizliyinə dair qərarlar verməyə, həm də qarşıdurmanın başlanmasının qarşısını almağa sövq edə bilər.
Əsas mənbələr:
1. NATO — “Collective defence and Article 5”: https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/collective-defence-and-article-5
2. Şimali Atlantika Müqaviləsi: https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/04/04/the-north-atlantic-treaty
3. Brookings — Türkiyənin Yaxın Şərq siyasəti və regional rəqabət: https://www.brookings.edu/
4. Atlantic Council — ABŞ–Türkiyə münasibətləri və NATO: https://www.atlanticcouncil.org/
5. Chatham House — ABŞ–Avropa münasibətləri və NATO: https://www.chathamhouse.org/